<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>
<!DOCTYPE article
  PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.0 20120330//EN" "http://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.0/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article article-type="research-article" dtd-version="1.0" specific-use="sps-1.7" xml:lang="es" xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink">
	<front>
		<journal-meta>
			<journal-id journal-id-type="publisher-id">ete</journal-id>
			<journal-title-group>
				<journal-title>El trimestre económico</journal-title>
				<abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">El trimestre econ</abbrev-journal-title>
			</journal-title-group>
			<issn pub-type="ppub">0041-3011</issn>
			<publisher>
				<publisher-name>Fondo de Cultura Económica</publisher-name>
			</publisher>
		</journal-meta>
		<article-meta>
			<article-id pub-id-type="doi">10.20430/ete.v5i338.542</article-id>
            <article-id pub-id-type="publisher-id">00007</article-id>
			<article-categories>
				<subj-group subj-group-type="heading">
					<subject>Artículos</subject>
				</subj-group>
			</article-categories>
			<title-group>
				<article-title>El supermultiplicador, la acumulación de capital, las exportaciones y el crecimiento económico<xref ref-type="fn" rid="fn8"><sup>*</sup></xref>
				</article-title>
				<trans-title-group xml:lang="en">
					<trans-title>Super-Multiplier, Capital Accumulation, Exports and Economic Growth</trans-title>
				</trans-title-group>
			</title-group>
			<contrib-group>
				<contrib contrib-type="author">
					<name>
						<surname>Perrotini Hernández</surname>
						<given-names>Ignacio</given-names>
					</name>
					<xref ref-type="aff" rid="aff1">**</xref>
				</contrib>
				<contrib contrib-type="author">
					<name>
						<surname>Vázquez-Muñoz</surname>
						<given-names>Juan Alberto</given-names>
					</name>
					<xref ref-type="aff" rid="aff2">***</xref>
				</contrib>
			</contrib-group>
			<aff id="aff1">
				<label>**</label>
				<institution content-type="original">Profesor-investigador de la División de Estudios de Posgrado en Economía de la Universidad Nacional Autónoma de México (correo electrónico: iph@unam.mx). </institution>
				<institution content-type="normalized">Universidad Nacional Autónoma de México</institution>
				<institution content-type="orgdiv1">División de Estudios de Posgrado en Economía</institution>
				<institution content-type="orgname">Universidad Nacional Autónoma de México</institution>
				<country country="MX">Mexico</country>
				<email>iph@unam.mx</email>
			</aff>
			<aff id="aff2">
				<label>***</label>
				<institution content-type="original">Profesor-investigador de la Facultad de Economía de la Benemérita Universidad Autónoma de Puebla (correo electrónico javazque@econs.umass.edu).</institution>
				<institution content-type="normalized">Benemérita Universidad Autónoma de Puebla</institution>
				<institution content-type="orgdiv1">Facultad de Economía</institution>
				<institution content-type="orgname">Benemérita Universidad Autónoma de Puebla</institution>
				<country country="MX">Mexico</country>
				<email>javazque@econs.umass.edu</email>
			</aff>
			<pub-date pub-type="epub-ppub">
				<season>Apr-Jun</season>
				<year>2018</year>
			</pub-date>
			<volume>LXXXV (2)</volume>
			<issue>338</issue>
			<fpage>411</fpage>
			<lpage>432</lpage>
			<history>
				<date date-type="received">
					<day>14</day>
					<month>08</month>
					<year>2017</year>
				</date>
				<date date-type="accepted">
					<day>14</day>
					<month>09</month>
					<year>2017</year>
				</date>
			</history>
			<permissions>
				<license license-type="open-access" xlink:href="https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/" xml:lang="es">
					<license-p>Este es un artículo publicado en acceso abierto bajo una licencia Creative Commons</license-p>
				</license>
			</permissions>
			<abstract>
				<title>Resumen</title>
				<sec>
					<title>Antecedentes:</title>
					<p> Siguiendo a Kaldor (1978) y a Thirlwall (1979), McCombie (1985) propone un
						supermultiplicador de las exportaciones en el que éstas afectan
						positivamente a los componentes de la demanda agregada en el contexto de una
						economía restringida por la balanza de pagos. En este artículo demostramos
						que el <italic>stock</italic> neto de capital también ejerce un efecto
						supermultiplicador que, a diferencia del anterior, es independiente del
						valor de la elasticidad ingreso de la demanda de importaciones.</p>
				</sec>
				<sec>
					<title>Método:</title>
					<p> Desarrollamos un modelo teórico en el que, dados los niveles de las exportaciones y del
							<italic>stock</italic> neto de capital, el nivel de ingreso se ajusta
						para equilibrar la balanza comercial. Asimismo, realizamos estimaciones
						econométricas mediante la técnica de efectos fijos usando paneles no
						balanceados con el fin de calcular las elasticidades del producto interno
						bruto (PIB) y de la producción para el mercado doméstico con respecto a las
						exportaciones y al <italic>stock</italic> neto de capital. Utilizamos datos
						correspondientes a seis países latinoamericanos para el periodo 1951-2015 y
						para los subperiodos antes y después de la liberalización económica</p>
				</sec>
				<sec>
					<title>Resultados:</title>
					<p>Tanto el PIB como la producción para consumo doméstico exhiben una mayor elasticidad respecto a la acumulación neta de capital que en relación con las exportaciones.</p>
				</sec>
				<sec>
					<title>Conclusiones:</title>
					<p> La acumulación de capital puede afectar positivamente a la balanza comercial mediante la creación de capacidad productiva y la sustitución de importaciones. En consecuencia, tal como lo postuló Hicks (1950), la acumulación tiene un efecto supermultiplicador al permitir el incremento del resto de la demanda agregada, independientemente del valor de la elasticidad ingreso de la demanda de importaciones. El supermultiplicador de las exportaciones (McCombie, 1985) sólo es válido si la elasticidad ingreso de la absorción total de bienes y servicios es menor que la unidad. Además, si la elasticidad ingreso de la demanda de importaciones es mayor que la unidad, un incremento de las exportaciones implica la necesidad de reducir otros componentes de la demanda agregada con el fin de mantener el equilibrio dinámico de la balanza de pagos. </p>
				</sec>
			</abstract>
			<trans-abstract xml:lang="en">
				<title>Abstract</title>
				<sec>
					<title>Background:</title>
					<p> Following Kaldor (1978) and Thirlwall (1979), McCombie (1985) advanced a foreign trade supermultiplier that positively influences other components of aggregate demand of a Balance-of-Payments constrained economy. In this paper, it is shown that net capital stock also exerts a super-multiplier effect, which, contrary to the exports multiplier, happens to be independent from the income elasticity of the demand for imports.</p>
				</sec>
				<sec>
					<title>Methods:</title>
					<p> A theoretical model is here presented where given the exports and net capital stock levels,
						the income level is adjusted to get trade balance equilibrium. We carried
						out econometric estimations using a fixed effect model and unbalanced panel
						data to compute the elasticities of both GDP and production for the domestic
						market <italic>vis-à-vis</italic> exports and the net capital stock. Our
						estimations are based on data from six Latin American countries for the
						period 1951-2015 and the sub-periods prior and after economic
						liberalization.</p>
				</sec>
				<sec>
					<title>Results:</title>
					<p> The elasticities of both GDP and production for the domestic market
							<italic>vis-à-vis</italic> the net capital stock proved to be higher
						than the said elasticities with respect to exports.</p>
				</sec>
				<sec>
					<title>Conclusions:</title>
					<p> Capital accumulation can positively affect the trade balance through economic capacity building and import substitution. Capital accumulation imparts a super-multiplier effect; as Hicks (1950) had pointed out, it makes space for aggregate demand to increase regardless the value of the income elasticity of the demand for imports. McCombie’s foreign trade super-multiplier is valid if and only if the income elasticity of total absorption of goods and services is lower than one. Yet, if such elasticity happens to be higher than one, an increase in exports will call for a reduction of the aggregate demand components other than exports so as to preserve the Balance of Payments dynamic equilibrium.</p>
				</sec>
			</trans-abstract>
			<kwd-group xml:lang="es">
				<title>Palabras clave:</title>
				<kwd>crecimiento económico</kwd>
				<kwd>América Latina</kwd>
				<kwd>exportaciones</kwd>
				<kwd>importaciones</kwd>
				<kwd>acumulación de capital</kwd>
			</kwd-group>
			<kwd-group xml:lang="es" kwd-group-type="JEL">
				<title>Clasificación JEL:</title>
				<kwd>O40</kwd>
				<kwd>O47</kwd>
				<kwd>O54</kwd>
				<kwd>F14</kwd>
				<kwd>E22</kwd>
			</kwd-group>
			<kwd-group xml:lang="en">
				<title>Keywords:</title>
				<kwd>economic growth</kwd>
				<kwd>Latin America</kwd>
				<kwd>exports</kwd>
				<kwd>imports</kwd>
				<kwd>capital accumulation</kwd>
			</kwd-group>
			<kwd-group xml:lang="en" kwd-group-type="JEL">
				<title>JEL Classification:</title>
				<kwd>O40</kwd>
				<kwd>O47</kwd>
				<kwd>O54</kwd>
				<kwd>F14</kwd>
				<kwd>E22</kwd>
			</kwd-group>
			<counts>
				<fig-count count="1"/>
				<table-count count="2"/>
				<equation-count count="45"/>
				<ref-count count="13"/>
				<page-count count="22"/>
			</counts>
		</article-meta>
	</front>
	<body>
		<disp-quote>
			<p>A fall in a country’s export outlets might so depress the level of activity, including
				investment activity, in a country that imports would fall still more. Conversely
				with a rise in export opportunities, if the rise in exports had a strongly
				stimulating effect on domestic investment, its net effect might be a deterioration
				in the country’s balance of trade.</p>
			<p>
				<xref ref-type="bibr" rid="B3">R. F. Harrod [1933], 1959: 158</xref>.</p>
		</disp-quote>
		<sec sec-type="intro">
			<title>Introducción</title>
			<p>
				<xref ref-type="bibr" rid="B3">Harrod (1959)</xref> analiza la influencia del comercio internacional en el crecimiento económico y elabora el argumento del multiplicador de las exportaciones y su efecto en la demanda agregada en general. No obstante, como sostiene <xref ref-type="bibr" rid="B13">Thirlwall (2001)</xref>, Harrod formuló su idea del multiplicador del comercio internacional considerando una economía sin acumulación de capital. <xref ref-type="bibr" rid="B4">Hicks (1950)</xref>, por su parte, propuso un modelo de supermultiplicador en el que el acelerador de la inversión influye en la demanda agregada y determina el crecimiento económico.</p>
			<p>
				<xref ref-type="bibr" rid="B6">Kaldor (1978: 46)</xref>, por otra parte, combina los multiplicadores de Harrod y Hicks y concluye que el desarrollo de la economía se rige por la tasa de crecimiento de las exportaciones que, a su vez, determina las tasas de crecimiento del consumo y de las importaciones. Posteriormente, <xref ref-type="bibr" rid="B12">Thirlwall (1979)</xref> elaboró un modelo según el cual el equilibrio de la balanza de pagos es la principal restricción al crecimiento. Siguiendo a <xref ref-type="bibr" rid="B6">Kaldor (1978)</xref> y a <xref ref-type="bibr" rid="B12">Thirlwall (1979)</xref>, <xref ref-type="bibr" rid="B7">McCombie (1985)</xref> propone un supermultiplicador de las exportaciones con un significado distinto al utilizado por <xref ref-type="bibr" rid="B4">Hicks (1950)</xref>: su “supermultiplicador” estriba en que además del efecto positivo inicial de un incremento de las exportaciones sobre el ingreso de equilibrio, al mejorar simultáneamente el saldo de la balanza comercial, el aumento de las exportaciones permite que otros componentes de la demanda autónoma aumenten y que ocurra un incremento adicional del ingreso de equilibrio sin que se genere un déficit de la balanza comercial.</p>
			<p>En el presente artículo consideramos que la inversión es un componente especial de la demanda
				porque su realización representa la generación de capacidad económica que, a su vez,
				afecta la demanda de importaciones: las economías que no invierten requieren una
				mayor cantidad y diversidad de bienes importados que una economía que acumula
				capital. Así, resulta muy restrictivo suponer que la demanda de importaciones sólo
				depende del nivel de ingreso, puesto que también depende de la formación neta de
				capital. Suponemos que en una economía abierta, dados los niveles de exportación y
				del <italic>stock</italic> neto de capital, el nivel de ingreso se ajusta para
				equilibrar el saldo de la balanza comercial. Nuestro objetivo es demostrar que no
				sólo existe un efecto supermultiplicador <italic>à la</italic>
				<xref ref-type="bibr" rid="B7">McCombie (1985)</xref> de las exportaciones, sino que
				además existe un efecto supermultiplicador de la acumulación neta de capital, la
				cual también es un determinante de la dinámica económica. Más aún, el efecto
				supermultiplicador de las exportaciones podría o no verificarse, dependiendo del
				valor de la elasticidad ingreso de la demanda de importaciones, pero el
				supemultiplicador de la acumulación neta de capital sin duda se verifica,
				independientemente del valor de la elasticidad ingreso de la demanda de
				importaciones. <xref ref-type="bibr" rid="B7">McCombie (1985)</xref> sostiene que el
				incremento de las exportaciones es el único componente de la demanda agregada que
				frena la restricción de balanza de pagos y aumenta el ingreso; <xref ref-type="bibr"
					rid="B6">Kaldor (1978)</xref>, a su vez, afirma que las exportaciones aumentan
				la inversión y el producto potencial y relajan la restricción al crecimiento
				productivo que representa el aumento de las importaciones. En este trabajo
				argumentamos que la acumulación de capital incrementa el ingreso y también suaviza
				la restricción externa.</p>
			<p>El presente artículo analiza la importancia de la acumulación neta de capital y las
				exportaciones en la determinación de la tasa de crecimiento económico, así como su
				efecto en los otros componentes de la demanda agregada; presentamos evidencia de
				seis economías latinoamericanas -Argentina, Brasil, Chile, Colombia, México y
				Venezuela- con la finalidad de ilustrar nuestro argumento. La estructura del
				documento es así: después de esta introducción, en la sección I discutimos los
				méritos relativos y las limitaciones del supermultiplicador de las exportaciones de
					<xref ref-type="bibr" rid="B7">McCombie (1985)</xref>. La sección II presenta un
				modelo en el que, dados los niveles de las exportaciones y del
					<italic>stock</italic> neto de capital, el nivel de ingreso se ajusta para
				equilibrar la balanza comercial; mostramos que, dependiendo del valor de la
				elasticidad ingreso de la absorción total de bienes y servicios, la acumulación neta
				de capital bien puede permitir un aumento de los otros componentes de la demanda
				agregada autónoma, no afectarlos o requerir que disminuyan con el fin de mantener el
				equilibrio de la balanza comercial. Argumentamos, asimismo, que la acumulación neta
				de capital tiene un efecto supermultiplicador <italic>à la</italic>
				<xref ref-type="bibr" rid="B4">Hicks (1950)</xref> independientemente del valor de
				la elasticidad ingreso de la demanda de importaciones, mientras que si esta
				elasticidad es mayor que 1 el multiplicador de las exportaciones es negativo. La
				sección III presenta evidencia empírica acerca del efecto de la tasa de crecimiento
				de las exportaciones y la acumulación neta de capital sobre las tasas de crecimiento
				de la economía y de la producción nacional para consumo doméstico en Argentina,
				Brasil, Chile, Colombia, México y Venezuela en el periodo 1951-2015. Las
				conclusiones completan el artículo.</p>
		</sec>
		<sec>
			<title>I. El supermultiplicador de las exportaciones</title>
			<p>La hipótesis del supermultiplicador de las exportaciones <italic>à la</italic>
				<xref ref-type="bibr" rid="B7">McCombie (1985)</xref> puede formalizarse partiendo
				del modelo keynesiano estándar de la determinación del ingreso de equilibrio:</p>
			<p>
				<disp-formula>
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e1"/>
					<mml:math>
						<mml:mi>Y</mml:mi>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:mi>C</mml:mi>
						<mml:mo>+</mml:mo>
						<mml:mi>I</mml:mi>
						<mml:mo>+</mml:mo>
						<mml:mi>G</mml:mi>
						<mml:mo>+</mml:mo>
						<mml:mi>X</mml:mi>
						<mml:mo>-</mml:mo>
						<mml:mi>M</mml:mi>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(1)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>
				<disp-formula>
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e2.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:mi>C</mml:mi>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>C</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>0</mml:mn>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mo>+</mml:mo>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi>c</mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mo>(</mml:mo>
						<mml:mi>Y</mml:mi>
						<mml:mo>-</mml:mo>
						<mml:mi>T</mml:mi>
						<mml:mo>)</mml:mo>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mn>0</mml:mn>
						<mml:mo>&lt;</mml:mo>
						<mml:mi>c</mml:mi>
						<mml:mo>&lt;</mml:mo>
						<mml:mn>1</mml:mn>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(2)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>
				<disp-formula>
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e3.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:mi>I</mml:mi>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>I</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>0</mml:mn>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(3)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>
				<disp-formula>
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e4.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:mi>G</mml:mi>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>G</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>0</mml:mn>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(4)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>
				<disp-formula>
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e5.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:mi>T</mml:mi>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:mi>t</mml:mi>
						<mml:mi>T</mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mn>0</mml:mn>
						<mml:mo>&lt;</mml:mo>
						<mml:mi>t</mml:mi>
						<mml:mo>&lt;</mml:mo>
						<mml:mn>1</mml:mn>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(5)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>
				<disp-formula id="e6">
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e6.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:mi>M</mml:mi>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>M</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>0</mml:mn>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mo>+</mml:mo>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi>m</mml:mi>
						<mml:mi>Y</mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mn>0</mml:mn>
						<mml:mo>&lt;</mml:mo>
						<mml:mi>m</mml:mi>
						<mml:mo>&lt;</mml:mo>
						<mml:mi>c</mml:mi>
						<mml:mo>&lt;</mml:mo>
						<mml:mn>1</mml:mn>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(6)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>
				<disp-formula id="e7">
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e7.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:mi>X</mml:mi>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>X</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>o</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(7)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>donde <italic>Y</italic>, <italic>C</italic>, <italic>I</italic>, <italic>G</italic>,
					<italic>X</italic>, <italic>M</italic> y <italic>T</italic> denotan,
				respectivamente, los niveles de ingreso, consumo, inversión, gasto de gobierno,
				exportaciones, importaciones e impuestos directos; <italic>c</italic> es la
				propensión marginal a consumir, <italic>t</italic> es la tasa de impuestos directos
				y <italic>m</italic> es la propensión marginal a importar. Todas las variables con
				el supraíndice 0 representan los componentes autónomos de la variable en cuestión.
				Resolviendo este sistema de ecuaciones se obtiene el nivel de ingreso de equilibrio
						(<italic>Y<sup>E</sup></italic>) de una economía abierta de la siguiente
				manera:</p>
			<p>
				<disp-formula>
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e8.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>Y</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>E</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:mfrac>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>1</mml:mn>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>1</mml:mn>
								<mml:mo>-</mml:mo>
								<mml:mi>c</mml:mi>
								<mml:mo>(</mml:mo>
								<mml:mn>1</mml:mn>
								<mml:mo>-</mml:mo>
								<mml:mi>t</mml:mi>
								<mml:mo>)</mml:mo>
								<mml:mo>+</mml:mo>
								<mml:mi>m</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:mfrac>
						<mml:mfenced close="]" open="[" separators="|">
							<mml:mrow>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>C</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>0</mml:mn>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
								<mml:mo>+</mml:mo>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>I</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>0</mml:mn>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
								<mml:mo>+</mml:mo>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>G</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>0</mml:mn>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
								<mml:mo>+</mml:mo>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>X</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>0</mml:mn>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
								<mml:mo>-</mml:mo>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>M</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>0</mml:mn>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
							</mml:mrow>
						</mml:mfenced>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(8)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>
				<disp-formula>
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e9.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>Y</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>E</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:mfrac>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>1</mml:mn>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>k</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:mfrac>
						<mml:mfenced close="]" open="[" separators="|">
							<mml:mrow>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>C</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>0</mml:mn>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
								<mml:mo>+</mml:mo>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>I</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>0</mml:mn>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
								<mml:mo>+</mml:mo>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>G</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>0</mml:mn>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
								<mml:mo>+</mml:mo>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>X</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>0</mml:mn>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
								<mml:mo>-</mml:mo>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>M</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>0</mml:mn>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
							</mml:mrow>
						</mml:mfenced>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(9)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>donde <italic>k</italic> = 1 -<italic>c</italic>(1 - <italic>t</italic>) + <italic>m</italic>
				es la inversa del multiplicador de los componentes autónomos de la demanda agregada
					(<italic>C</italic> + <italic>I</italic> + <italic>G</italic> +
					<italic>X</italic> - <italic>M</italic>). Por tanto, un incremento de cualquier
				componente de la demanda agregada autónoma (<italic>A</italic><sup>0</sup>),
				exceptuando a <italic>M</italic><sup>0</sup>, conlleva a un incremento de
						<italic>Y<sup>E</sup></italic> igual a:</p>
			<p>
				<disp-formula id="e10">
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e10.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mo>∆</mml:mo>
								<mml:mi>Y</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>E</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:mfrac>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>1</mml:mn>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>k</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:mfrac>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mo>∆</mml:mo>
								<mml:mi>A</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>0</mml:mn>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mn>0</mml:mn>
						<mml:mo>&lt;</mml:mo>
						<mml:mi>k</mml:mi>
						<mml:mo>&lt;</mml:mo>
						<mml:mn>1</mml:mn>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(10)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>y esto, a su vez, induce un incremento de las importaciones igual a:</p>
			<p>
				<disp-formula>
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e11.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:mo>∆</mml:mo>
						<mml:mi>M</mml:mi>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:mi>m</mml:mi>
						<mml:mo>∆</mml:mo>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>Y</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>E</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:mfrac>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>m</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>k</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:mfrac>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mo>∆</mml:mo>
								<mml:mi>A</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>0</mml:mn>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mn>0</mml:mn>
						<mml:mo>&lt;</mml:mo>
						<mml:mfrac>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>m</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>k</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:mfrac>
						<mml:mo>&lt;</mml:mo>
						<mml:mn>1</mml:mn>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(11)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>de donde se sigue que:</p>
			<p>
				<disp-formula id="e12">
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e12.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:mo>∆</mml:mo>
						<mml:mi>M</mml:mi>
						<mml:mo>&lt;</mml:mo>
						<mml:mo>∆</mml:mo>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>A</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>0</mml:mn>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(12)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>En el caso de <italic>X</italic><sup>0</sup>, la <xref ref-type="disp-formula" rid="e12"
					>Ecuación (12)</xref> implica que un incremento de las exportaciones autónomas
				generará un incremento menos que proporcional de las importaciones y, en
				consecuencia, un aumento del superávit de la balanza comercial
				(<italic>XN</italic>):</p>
			<p>
				<disp-formula id="e13">
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e13.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:mo>∆</mml:mo>
						<mml:mi>X</mml:mi>
						<mml:mi>N</mml:mi>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mo>∆</mml:mo>
								<mml:mi>X</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>0</mml:mn>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mo>-</mml:mo>
						<mml:mo>∆</mml:mo>
						<mml:mi>M</mml:mi>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:mfenced close="]" open="[" separators="|">
							<mml:mrow>
								<mml:mn>1</mml:mn>
								<mml:mo>-</mml:mo>
								<mml:mfrac>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>m</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>k</mml:mi>
									</mml:mrow>
								</mml:mfrac>
							</mml:mrow>
						</mml:mfenced>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mo>∆</mml:mo>
								<mml:mi>X</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>0</mml:mn>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(13)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>El efecto total de los otros componentes de la demanda autónoma sobre <italic>XN</italic> es
				negativo:</p>
			<p>
				<disp-formula id="e14">
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e14.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:mo>∆</mml:mo>
						<mml:mi>X</mml:mi>
						<mml:mi>N</mml:mi>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:mo>-</mml:mo>
						<mml:mfrac>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>m</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>k</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:mfrac>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mo>∆</mml:mo>
								<mml:mi>A</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>0</mml:mn>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:msub>
							<mml:mrow>
								<mml:mo>|</mml:mo>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mo>∆</mml:mo>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>X</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>0</mml:mn>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
								<mml:mo>=</mml:mo>
								<mml:mn>0</mml:mn>
							</mml:mrow>
						</mml:msub>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(14)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>Dado que en el largo plazo la balanza comercial debe equilibrarse,<xref ref-type="fn"
					rid="fn1"><sup>1</sup></xref> las <xref ref-type="disp-formula" rid="e13"
					>Ecuaciones (13)</xref> y <xref ref-type="disp-formula" rid="e14">(14)</xref>
				implican que un incremento de <italic>X</italic><sup>0</sup> permite un aumento de
				los otros componentes de la demanda autónoma, mientras que un incremento de algún
				componente de dicha demanda distinto a las exportaciones requerirá la reducción de
				otros componentes de la misma, diferentes al componente que se incrementó, o una
				reducción del mismo. De acuerdo con las <xref ref-type="disp-formula" rid="e6"
					>Ecuaciones (6)</xref> y <xref ref-type="disp-formula" rid="e7">(7)</xref>, el
				equilibrio dinámico de la balanza comercial implica que:</p>
			<p>
				<disp-formula>
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e15.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:mo>∆</mml:mo>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>X</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>0</mml:mn>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:mi>m</mml:mi>
						<mml:mo>∆</mml:mo>
						<mml:mi>Y</mml:mi>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(15)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>Por tanto, en el largo plazo el ingreso debe variar en una magnitud igual a:</p>
			<p>
				<disp-formula id="e16">
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e16.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:mo>∆</mml:mo>
						<mml:mi>Y</mml:mi>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:mfrac>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>1</mml:mn>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>m</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:mfrac>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mo>∆</mml:mo>
								<mml:mi>X</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>0</mml:mn>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(16)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>de donde, con base en la <xref ref-type="disp-formula" rid="e10">Ecuación (10)</xref>, se obtiene:</p>
			<p>
				<disp-formula>
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e17.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:mfrac>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>1</mml:mn>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>m</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:mfrac>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mo>∆</mml:mo>
								<mml:mi>X</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>0</mml:mn>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:mfrac>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>1</mml:mn>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>k</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:mfrac>
						<mml:mfenced close="]" open="[" separators="|">
							<mml:mrow>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mo>∆</mml:mo>
										<mml:mi>A</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>0</mml:mn>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
								<mml:msub>
									<mml:mrow>
										<mml:mo>|</mml:mo>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mo>∆</mml:mo>
										<mml:msup>
											<mml:mrow>
												<mml:mi>X</mml:mi>
											</mml:mrow>
											<mml:mrow>
												<mml:mn>0</mml:mn>
											</mml:mrow>
										</mml:msup>
										<mml:mo>=</mml:mo>
										<mml:mn>0</mml:mn>
									</mml:mrow>
								</mml:msub>
								<mml:mo>+</mml:mo>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mo>∆</mml:mo>
										<mml:mi>X</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>0</mml:mn>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
							</mml:mrow>
						</mml:mfenced>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(17)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>De lo anterior se infiere que, en el largo plazo, la variación de los componentes de la demanda autónoma distintos a las exportaciones es igual a:</p>
			<p>
				<disp-formula id="e18">
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e18.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mo>∆</mml:mo>
								<mml:mi>A</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>0</mml:mn>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:msub>
							<mml:mrow>
								<mml:mo>|</mml:mo>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mo>∆</mml:mo>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>X</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>0</mml:mn>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
								<mml:mo>=</mml:mo>
								<mml:mn>0</mml:mn>
							</mml:mrow>
						</mml:msub>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:mfenced close="]" open="[" separators="|">
							<mml:mrow>
								<mml:mfrac>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>k</mml:mi>
										<mml:mo>-</mml:mo>
										<mml:mi>m</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>m</mml:mi>
									</mml:mrow>
								</mml:mfrac>
							</mml:mrow>
						</mml:mfenced>
						<mml:mo>∆</mml:mo>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>X</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>0</mml:mn>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mn>0</mml:mn>
						<mml:mo>&lt;</mml:mo>
						<mml:mi>m</mml:mi>
						<mml:mo>&lt;</mml:mo>
						<mml:mi>k</mml:mi>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(18)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>Si un componente de la demanda autónoma, distinto a las exportaciones, aumenta, el ingreso y las importaciones aumentarán; pero si las exportaciones no varían, el saldo de la balanza comercial disminuirá y registrará un déficit, por lo que en el largo plazo se requerirá que el componente de la demanda autónoma que experimentó un incremento inicial o, alternativamente, algún otro componente de la demanda, disminuya en una magnitud igual en valor absoluto con el fin de que la balanza comercial retorne al equilibrio inicial.</p>
			<p>Por otra parte, si las que aumentan son las exportaciones, los otros componentes de la demanda
				autónoma deberán aumentar para que la balanza comercial se equilibre en el largo
				plazo. La secuencia de causalidad es la siguiente: el incremento de las
				exportaciones induce un aumento del ingreso y de las importaciones; las
				importaciones aumentan menos que las exportaciones (véase la <xref
					ref-type="disp-formula" rid="e12">Ecuación 12</xref>), lo cual genera un
				superávit comercial; el aumento de los componentes de la demanda autónoma facilitado
				por el incremento de las exportaciones restaura el equilibrio en la balanza
				comercial (véase la <xref ref-type="disp-formula" rid="e18">Ecuación 18</xref>); en
				suma, el ingreso aumenta en una proporción igual a la que expresa la <xref
					ref-type="disp-formula" rid="e16">Ecuación (16)</xref>, es decir, mayor que la
				magnitud comprendida en la <xref ref-type="disp-formula" rid="e10">Ecuación
					(10)</xref>. En esto estriba la esencia del supermultiplicador del comercio
				internacional: las exportaciones constituyen el único elemento de la demanda que, a
				la vez que aumenta el ingreso, disminuye la restricción del equilibrio de la balanza
				de pagos (<xref ref-type="bibr" rid="B7">McCombie, 1985</xref>).</p>
			<p>No obstante, el modelo del supermultiplicador de las exportaciones formulado por <xref
					ref-type="bibr" rid="B7">McCombie (1985)</xref> soslaya un problema fundamental
				-un hecho estilizado-, particularmente endémico en -aunque no exclusivo de- las
				economías no industrializadas (<italic>cf</italic>. <xref ref-type="bibr" rid="B12"
					>Thirlwall, 1979</xref>): la elasticidad ingreso de la demanda de importaciones
					(<italic>ψ</italic>) es permanentemente mayor que 1. En efecto, la <xref
					ref-type="disp-formula" rid="e6">Ecuación (6)</xref> implica que
					<italic>ψ</italic>, aunque creciente, es menor que la unidad y tiende a 1
				conforme el ingreso tiende a infinito:</p>
			<p>
				<disp-formula>
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e19.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:mi>ψ</mml:mi>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:mfrac>
							<mml:mrow>
								<mml:mo>∂</mml:mo>
								<mml:mi>M</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mo>∂</mml:mo>
								<mml:mi>Y</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:mfrac>
						<mml:mfrac>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>Y</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>M</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:mfrac>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:mfrac>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>m</mml:mi>
								<mml:mi>Y</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>M</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>0</mml:mn>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
								<mml:mo>+</mml:mo>
								<mml:mi>m</mml:mi>
								<mml:mi>Y</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:mfrac>
						<mml:mo>&lt;</mml:mo>
						<mml:mn>1</mml:mn>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(19)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>donde ∂(⋅) es la primera derivada. Usando la regla de l’Hôpital, es evidente que conforme el
				ingreso tiende a infinito, <italic>ψ</italic> tiende a 1:</p>
			<p>
				<disp-formula>
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e20.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:munder>
									<mml:mrow>
										<mml:mi mathvariant="normal">lim</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>Y</mml:mi>
										<mml:mo>→</mml:mo>
										<mml:mi>∞</mml:mi>
									</mml:mrow>
								</mml:munder>
							</mml:mrow>
							<mml:mo>⁡</mml:mo>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>ψ</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:mrow>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:munder>
									<mml:mrow>
										<mml:mi mathvariant="normal">lim</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>Y</mml:mi>
										<mml:mo>→</mml:mo>
										<mml:mi>∞</mml:mi>
									</mml:mrow>
								</mml:munder>
							</mml:mrow>
							<mml:mo>⁡</mml:mo>
							<mml:mrow>
								<mml:mfrac>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>m</mml:mi>
										<mml:mi>Y</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:msup>
											<mml:mrow>
												<mml:mi>M</mml:mi>
											</mml:mrow>
											<mml:mrow>
												<mml:mn>0</mml:mn>
											</mml:mrow>
										</mml:msup>
										<mml:mo>+</mml:mo>
										<mml:mi>m</mml:mi>
										<mml:mi>Y</mml:mi>
									</mml:mrow>
								</mml:mfrac>
							</mml:mrow>
						</mml:mrow>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:munder>
									<mml:mrow>
										<mml:mi mathvariant="normal">lim</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>Y</mml:mi>
										<mml:mo>→</mml:mo>
										<mml:mi>∞</mml:mi>
									</mml:mrow>
								</mml:munder>
							</mml:mrow>
							<mml:mo>⁡</mml:mo>
							<mml:mrow>
								<mml:mfrac>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>m</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>m</mml:mi>
									</mml:mrow>
								</mml:mfrac>
								<mml:mo>=</mml:mo>
								<mml:mn>1</mml:mn>
							</mml:mrow>
						</mml:mrow>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(20)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>Por tanto, el análisis del supermultiplicador de las exportaciones de <xref ref-type="bibr"
					rid="B7">McCombie (1985)</xref> es válido sólo para el caso de economías cuya
					<italic>ψ</italic> es menor que la unidad. Pero ¿qué sucede si
					<italic>ψ</italic> no es menor que la unidad?</p>
		</sec>
		<sec>
			<title>II. El supermultiplicador de la acumulación de capital</title>
			<p>A continuación, respondemos el interrogante anterior con base en el siguiente modelo macroeconómico:</p>
			<p>
				<disp-formula id="e21">
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e21.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:mi>Y</mml:mi>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:mfrac>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>Z</mml:mi>
								<mml:mi>X</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>M</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:mfrac>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(21)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>
				<disp-formula>
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e22.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:mi>Z</mml:mi>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>α</mml:mi>
								<mml:mi>Z</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>0</mml:mn>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>Y</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>ϕ</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi>α</mml:mi>
						<mml:mo>,</mml:mo>
						<mml:mi>ϕ</mml:mi>
						<mml:mo>&gt;</mml:mo>
						<mml:mn>0</mml:mn>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(22)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>
				<disp-formula>
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e23.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:mi>X</mml:mi>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>X</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>0</mml:mn>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(23)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>
				<disp-formula id="e24">
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e24.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:mi>M</mml:mi>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>b</mml:mi>
								<mml:mi>M</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>0</mml:mn>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>Y</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>ψ</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi>b</mml:mi>
						<mml:mo>,</mml:mo>
						<mml:mi>ψ</mml:mi>
						<mml:mo>&gt;</mml:mo>
						<mml:mn>0</mml:mn>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(24)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>donde <italic>Y</italic>, <italic>X</italic> y <italic>M</italic> significan lo mismo que en
				el modelo anterior, <italic>Z</italic> representa la demanda agregada distinta a las
				exportaciones, las variables con el supraíndice 0 son los componentes autónomos de
				la demanda agregada, <italic>a</italic> y <italic>b</italic> son dos constantes
				positivas arbitrarias, <italic>ϕ</italic> es la elasticidad ingreso de la absorción
				total de bienes y servicios, y <italic>ψ</italic> es la elasticidad ingreso de la
				demanda de importaciones.</p>
			<p>Siguiendo la lógica desarrollada en la exposición del modelo lineal, el ingreso de equilibrio
						(<italic>Y<sup>e</sup></italic>) es igual a:</p>
			<p>
				<disp-formula id="e25">
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e25.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>Y</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi mathvariant="script">e</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mfenced close="]" open="[" separators="|">
									<mml:mrow>
										<mml:mfrac>
											<mml:mrow>
												<mml:mi>α</mml:mi>
												<mml:msup>
													<mml:mrow>
														<mml:mi>Z</mml:mi>
													</mml:mrow>
													<mml:mrow>
														<mml:mn>0</mml:mn>
													</mml:mrow>
												</mml:msup>
												<mml:msup>
													<mml:mrow>
														<mml:mi>X</mml:mi>
													</mml:mrow>
													<mml:mrow>
														<mml:mn>0</mml:mn>
													</mml:mrow>
												</mml:msup>
											</mml:mrow>
											<mml:mrow>
												<mml:mi>b</mml:mi>
												<mml:msup>
													<mml:mrow>
														<mml:mi>M</mml:mi>
													</mml:mrow>
													<mml:mrow>
														<mml:mn>0</mml:mn>
													</mml:mrow>
												</mml:msup>
											</mml:mrow>
										</mml:mfrac>
									</mml:mrow>
								</mml:mfenced>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mfrac>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>1</mml:mn>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>1</mml:mn>
										<mml:mo>+</mml:mo>
										<mml:mi>ψ</mml:mi>
										<mml:mo>-</mml:mo>
										<mml:mi>ϕ</mml:mi>
									</mml:mrow>
								</mml:mfrac>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(25)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>Por lo tanto, la elasticidad de <italic>Y<sup>e</sup></italic> con respecto a cualquier
				componente de la demanda agregada autónoma (<italic>DA</italic><sup>0</sup>),
				excepto de <italic>M</italic><sup>0</sup>, es igual a:</p>
			<p>
				<disp-formula id="e26">
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e26.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:msub>
							<mml:mrow>
								<mml:mi mathvariant="script">e</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>Y</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mi mathvariant="script">e</mml:mi>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
								<mml:mo>,</mml:mo>
								<mml:mi>D</mml:mi>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>A</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>0</mml:mn>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
							</mml:mrow>
						</mml:msub>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:mfrac>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>1</mml:mn>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>1</mml:mn>
								<mml:mo>+</mml:mo>
								<mml:mi>ψ</mml:mi>
								<mml:mo>-</mml:mo>
								<mml:mi>ϕ</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:mfrac>
						<mml:mo>&gt;</mml:mo>
						<mml:mn>0</mml:mn>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mn>1</mml:mn>
						<mml:mo>+</mml:mo>
						<mml:mi>ψ</mml:mi>
						<mml:mo>&gt;</mml:mo>
						<mml:mi>ϕ</mml:mi>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(26)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>donde suponemos la restricción 1 + <italic>ψ</italic> &gt; <italic>ϕ</italic> con el fin de
				que la variación de <italic>Y<sup>e</sup></italic> sea positiva. Asimismo, la
				elasticidad de las importaciones respecto a <italic>DA</italic><sup>0</sup>, excepto
				respecto a <italic>M</italic><sup>0</sup>, es igual a:</p>
			<p>
				<disp-formula id="e27">
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e27.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:msub>
							<mml:mrow>
								<mml:mi mathvariant="script">e</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>M</mml:mi>
										<mml:mo>,</mml:mo>
										<mml:mi>D</mml:mi>
										<mml:mi>A</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>0</mml:mn>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
							</mml:mrow>
						</mml:msub>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:msub>
							<mml:mrow>
								<mml:mi mathvariant="script">e</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>M</mml:mi>
										<mml:mo>,</mml:mo>
										<mml:mi>Y</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mi mathvariant="script">e</mml:mi>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
							</mml:mrow>
						</mml:msub>
						<mml:mi mathvariant="normal"></mml:mi>
						<mml:mi>⋅</mml:mi>
						<mml:mi mathvariant="normal"></mml:mi><mml:msub>
							<mml:mrow>
								<mml:mi mathvariant="script">e</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>Y</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mi mathvariant="script">e</mml:mi>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
								<mml:mo>,</mml:mo>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>D</mml:mi>
										<mml:mi>A</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>0</mml:mn>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
							</mml:mrow>
						</mml:msub>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:mfrac>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>ψ</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>1</mml:mn>
								<mml:mo>+</mml:mo>
								<mml:mi>ψ</mml:mi>
								<mml:mo>-</mml:mo>
								<mml:mi>ϕ</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:mfrac>
						<mml:mo>&gt;</mml:mo>
						<mml:mn>0</mml:mn>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(27)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>Es evidente que las importaciones aumentarán si se incrementa cualquiera de los componentes de
				la demanda autónoma, excepto las importaciones. Por lo tanto, el saldo de la balanza
				comercial disminuye si aumenta cualquier componente de la demanda autónoma, excepto
				las exportaciones y las importaciones autónomas. Pero ¿qué sucede si aumentan las
				exportaciones autónomas? El efecto sobre la balanza comercial depende de la magnitud
				de la elasticidad de las importaciones respecto a las exportaciones, es decir, de si
				la elasticidad indicada en la <xref ref-type="disp-formula" rid="e27">Ecuación
					(27)</xref> es mayor, igual o menor que la unidad. Como puede observarse, 
					<inline-formula>
					<mml:math>
					<mml:msub>
						<mml:mrow>
							<mml:mi mathvariant="script">e</mml:mi>
						</mml:mrow>
						<mml:mrow>
							<mml:msup>
								<mml:mrow>
									<mml:mi>M</mml:mi>
									<mml:mo>,</mml:mo>
									<mml:mi>D</mml:mi>
									<mml:mi>A</mml:mi>
								</mml:mrow>
								<mml:mrow>
									<mml:mn>0</mml:mn>
								</mml:mrow>
							</mml:msup>
						</mml:mrow>
					</mml:msub>
				</mml:math>
				</inline-formula> es mayor, igual o menor que la unidad si <italic>ϕ</italic> &gt; 1,
					<italic>ϕ</italic> = 1 o <italic>ϕ</italic> &lt; 1. Por lo tanto, es posible que
				las importaciones crezcan proporcionalmente menos que las exportaciones, pero
				también es posible que crezcan proporcionalmente o más; por consiguiente, un aumento
				de las exportaciones puede mejorar, mantener igual o empeorar el saldo de la balanza
				comercial.</p>
			<p>En consecuencia, del análisis anterior se sigue que un aumento de cualquiera de los componentes de la demanda autónoma, exceptuando las exportaciones y las importaciones autónomas, resultará en un incremento del nivel de ingreso y, simultáneamente, en una disminución del saldo de la balanza comercial, el cual debe revertirse en el largo plazo mediante una disminución de algún otro componente de la demanda agregada autónoma (o incluso del mismo elemento de la demanda que aumentó inicialmente).</p>
			<p>Por otra parte, si las exportaciones aumentan, el saldo de la balanza comercial puede mejorar,
				mantenerse igual o empeorar. En el primer caso se verificará la posibilidad de que
				haya un efecto supermultiplicador -<italic>à la</italic>
				<xref ref-type="bibr" rid="B7">McCombie (1985)</xref>- de las exportaciones; pero si
				la balanza comercial se mantiene constante o empeora, los otros componentes de la
				demanda autónoma deberán mantenerse constantes o aun reducirse, pues en el largo
				plazo la balanza comercial debe mantenerse en equilibrio. Formalmente podemos
				expresarlo así:</p>
			<p>
				<disp-formula>
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e28.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:mi>X</mml:mi>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>X</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>0</mml:mn>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:mi>M</mml:mi>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>b</mml:mi>
								<mml:mi>M</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>0</mml:mn>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>Y</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>ψ</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(28)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>y el ingreso de equilibrio de largo plazo (<italic>Y<sup>LP</sup></italic>) es igual a:</p>
			<p>
				<disp-formula id="e29">
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e29.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>Y</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>L</mml:mi>
								<mml:mi>P</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mfenced close="]" open="[" separators="|">
									<mml:mrow>
										<mml:mfrac>
											<mml:mrow>
												<mml:msup>
													<mml:mrow>
														<mml:mi>X</mml:mi>
													</mml:mrow>
													<mml:mrow>
														<mml:mn>0</mml:mn>
													</mml:mrow>
												</mml:msup>
											</mml:mrow>
											<mml:mrow>
												<mml:msup>
													<mml:mrow>
														<mml:mi>b</mml:mi>
														<mml:mi>M</mml:mi>
													</mml:mrow>
													<mml:mrow>
														<mml:mn>0</mml:mn>
													</mml:mrow>
												</mml:msup>
											</mml:mrow>
										</mml:mfrac>
									</mml:mrow>
								</mml:mfenced>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mfrac>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>1</mml:mn>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>ψ</mml:mi>
									</mml:mrow>
								</mml:mfrac>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(29)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>Sustituyendo la <xref ref-type="disp-formula" rid="e29">Ecuación (29)</xref> en la <xref
					ref-type="disp-formula" rid="e25">Ecuación (25)</xref> y resolviendo para
					<italic>Z</italic><sup>0</sup> obtenemos el valor de largo plazo de la demanda
				autónoma (<italic>Z</italic><sup>0</sup><italic><sup>LP</sup></italic>):</p>
			<p>
				<disp-formula>
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e30.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>Z</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>0</mml:mn>
								<mml:mi>L</mml:mi>
								<mml:mi>P</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:mfrac>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>1</mml:mn>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>α</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:mfrac>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mfenced close="]" open="[" separators="|">
									<mml:mrow>
										<mml:mfrac>
											<mml:mrow>
												<mml:msup>
													<mml:mrow>
														<mml:mi>X</mml:mi>
													</mml:mrow>
													<mml:mrow>
														<mml:mn>0</mml:mn>
													</mml:mrow>
												</mml:msup>
											</mml:mrow>
											<mml:mrow>
												<mml:msup>
													<mml:mrow>
														<mml:mi>b</mml:mi>
														<mml:mi>M</mml:mi>
													</mml:mrow>
													<mml:mrow>
														<mml:mn>0</mml:mn>
													</mml:mrow>
												</mml:msup>
											</mml:mrow>
										</mml:mfrac>
									</mml:mrow>
								</mml:mfenced>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mfrac>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>1</mml:mn>
										<mml:mo>-</mml:mo>
										<mml:mi>ϕ</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>ψ</mml:mi>
									</mml:mrow>
								</mml:mfrac>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(30)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>de donde se sigue que la elasticidad de la demanda autónoma de largo plazo respecto de las exportaciones 
				<inline-formula>
				<mml:math>
					<mml:mfenced separators="|">
						<mml:mrow>
							<mml:msub>
								<mml:mrow>
									<mml:mi mathvariant="script">e</mml:mi>
								</mml:mrow>
								<mml:mrow>
									<mml:msup>
										<mml:mrow>
											<mml:mi>Z</mml:mi>
										</mml:mrow>
										<mml:mrow>
											<mml:mn>0</mml:mn>
										</mml:mrow>
									</mml:msup>
									<mml:mo>,</mml:mo>
									<mml:msup>
										<mml:mrow>
											<mml:mi>x</mml:mi>
										</mml:mrow>
										<mml:mrow>
											<mml:mn>0</mml:mn>
										</mml:mrow>
									</mml:msup>
								</mml:mrow>
							</mml:msub>
						</mml:mrow>
					</mml:mfenced>
				</mml:math>
				</inline-formula> es igual a:</p>
			<p>
				<disp-formula id="e31">
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e31.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:msub>
							<mml:mrow>
								<mml:mi mathvariant="script">e</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>Z</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>0</mml:mn>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
								<mml:mo>,</mml:mo>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>x</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>0</mml:mn>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
							</mml:mrow>
						</mml:msub>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:mfrac>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>1</mml:mn>
								<mml:mo>-</mml:mo>
								<mml:mi>ϕ</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>ψ</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:mfrac>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(31)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>y por consiguiente, como expusimos antes, de la <xref ref-type="disp-formula" rid="e31"
					>Ecuación (31)</xref> se infiere que el efecto supermultiplicador de las
				exportaciones <italic>à la</italic>
				<xref ref-type="bibr" rid="B7">McCombie (1985)</xref> sólo es válido si
					<italic>ϕ</italic> &lt; 1.</p>
			<p>Más aún, la validez del multiplicador del comercio internacional puede moderarse, asimismo si
				reconsideramos el argumento original de <xref ref-type="bibr" rid="B4">Hicks
					(1950)</xref> acerca de que el efecto supermultiplicador de la inversión no sólo
				se verifica en su impacto en los componentes autónomos de la demanda agregada, sino
				en la demanda agregada en general; y si, además, dividimos la producción total de la
				economía entre exportaciones y producción para el consumo doméstico
					(<italic>DI</italic>), resulta que, en el largo plazo, la tasa de crecimiento de
				esta última está determinada por la tasa de crecimiento de las exportaciones y por
					<italic>ψ</italic>. En efecto, asumiendo que las importaciones autónomas son
				constantes y que la tasa de crecimiento de las exportaciones autónomas está dada
					(<italic>x</italic><sup>0</sup>), de la <xref ref-type="disp-formula" rid="e29"
					>Ecuación (29)</xref> se sigue que en el largo plazo la tasa de crecimiento del
				ingreso (<italic>g<sup>LP</sup></italic>) es igual a:</p>
			<p>
				<disp-formula id="e32">
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e32.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi mathvariant="normal">g</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>L</mml:mi>
								<mml:mi>P</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:mfrac>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>1</mml:mn>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>ψ</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:mfrac>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>X</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>0</mml:mn>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(32)</label>
				</disp-formula>
				<xref ref-type="fn" rid="fn2"><sup>2</sup></xref>
			</p>
			<p>De la <xref ref-type="disp-formula" rid="e32">Ecuación (32)</xref> se sigue que, en el largo
				plazo, la tasa de crecimiento de la demanda interna por bienes domésticos
						(<italic>di<sup>LP</sup></italic>) es igual a:</p>
			<p>
				<disp-formula id="e33">
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e33.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>d</mml:mi>
								<mml:mi>i</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>L</mml:mi>
								<mml:mi>P</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi mathvariant="normal">g</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>L</mml:mi>
								<mml:mi>P</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mo>-</mml:mo>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>x</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>0</mml:mn>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:mfenced close="]" open="[" separators="|">
							<mml:mrow>
								<mml:mfrac>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>1</mml:mn>
										<mml:mo>-</mml:mo>
										<mml:mi>ψ</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>ψ</mml:mi>
									</mml:mrow>
								</mml:mfrac>
							</mml:mrow>
						</mml:mfenced>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>x</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>0</mml:mn>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(33)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p><italic>di<sup>LP</sup></italic> es mayor que 0, igual a 0 o menor que 0 si <italic>ψ</italic>
				&lt; 1, <italic>ψ</italic> = 1, o <italic>ψ</italic> &gt; 1. Es decir, suponiendo
				que <italic>ψ</italic> &gt; 1 y <italic>ϕ</italic> &lt; 1, las <xref
					ref-type="disp-formula" rid="e31">Ecuaciones (31)</xref> y <xref
					ref-type="disp-formula" rid="e33">(33)</xref> indican que <italic>DI</italic> es
				decreciente y que el supermultiplicador sólo implica un aumento de la demanda
				agregada autónoma, excepto de las exportaciones, que permita reequilibrar el saldo
				de la balanza comercial. Es decir, un incremento de las exportaciones permite un
				incremento de los otros componentes de la demanda autónoma, pero a su vez requiere
				la reducción de la producción de bienes y servicios para el consumo doméstico. A
				final de cuentas, la demanda agregada, distinta a las exportaciones, se reduce
				experimentando un cambio en su composición en favor de la demanda agregada
				autónoma.</p>
			<p>Consideramos, entonces, que la idea del supermultiplicador de las exportaciones de <xref
					ref-type="bibr" rid="B7">McCombie (1985)</xref> es una estructura teórica basada
				en la existencia, única y exclusivamente, de elasticidades menores a 1. Como se
				mostró, si suponemos que <italic>ϕ</italic> &lt; 1, la idea del supermultiplicador
				de las exportaciones sobrevive. Pero, asimismo, aun si <italic>ϕ</italic> &lt; 1,
				dicho efecto supermultiplicador vendrá acompañado de la necesidad de contraer la
				demanda agregada distinta a las exportaciones y, con ello, la de la producción de
				bienes y servicios para consumo doméstico si <italic>ψ</italic> &gt; 1. La idea
				detrás del supermultiplicador <italic>à la</italic>
				<xref ref-type="bibr" rid="B7">McCombie (1985)</xref> es que sólo las exportaciones
				pueden relajar la restricción de balanza de pagos y aumentar el ingreso. Sin
				embargo, la inversión -en particular, la inversión en sustitución de importaciones
				en los países no industrializados (<xref ref-type="bibr" rid="B2">Ferreira y Canuto,
					2003</xref>)-, puede contribuir a aumentar la capacidad productiva y a mantener
				el equilibrio en la cuenta corriente. Supongamos la siguiente función de demanda de
				importaciones:</p>
			<p>
				<disp-formula id="e34">
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e34.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:mi>M</mml:mi>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>λ</mml:mi>
								<mml:mi>M</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>0</mml:mn>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>K</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>ψ</mml:mi>
								<mml:mn>1</mml:mn>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mfenced close="]" open="[" separators="|">
									<mml:mrow>
										<mml:mfrac>
											<mml:mrow>
												<mml:mi>Y</mml:mi>
											</mml:mrow>
											<mml:mrow>
												<mml:mi>C</mml:mi>
												<mml:mi>E</mml:mi>
											</mml:mrow>
										</mml:mfrac>
									</mml:mrow>
								</mml:mfenced>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>ψ</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi>λ</mml:mi>
						<mml:mo>,</mml:mo>
						<mml:msub>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>ψ</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>I</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:msub>
						<mml:mo>&gt;</mml:mo>
						<mml:mn>0</mml:mn>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(34)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>donde <italic>λ</italic> es una constante positiva arbitraria, <italic>ψ<sub>I</sub></italic>
				es la elasticidad acumulación de capital de la demanda de importaciones y
					<italic>CE</italic> es la capacidad económica, definida de acuerdo con <xref
					ref-type="bibr" rid="B11">Shaikh y Moudud (2004)</xref>
				<xref ref-type="fn" rid="fn3"><sup>3</sup></xref> como:</p>
			<p>
				<disp-formula id="e35">
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e35.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:mi>C</mml:mi>
						<mml:mi>E</mml:mi>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:mi>μ</mml:mi>
						<mml:mi>K</mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi>μ</mml:mi>
						<mml:mo>&gt;</mml:mo>
						<mml:mn>0</mml:mn>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(35)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>donde <italic>μ</italic> es la productividad del capital y <italic>K</italic> es el
					<italic>stock</italic> neto de capital. Suponiendo que <italic>μ</italic> = 1 y
				sustituyendo la <xref ref-type="disp-formula" rid="e35">Ecuación (35)</xref> en la
					<xref ref-type="disp-formula" rid="e34">(34)</xref>, la demanda de importaciones
				queda de la siguiente manera:</p>
			<p>
				<disp-formula id="e36">
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e36.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:mi>M</mml:mi>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>λ</mml:mi>
								<mml:mi>M</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>0</mml:mn>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mfrac>
							<mml:mrow>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>Y</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>ψ</mml:mi>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>K</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>ψ</mml:mi>
										<mml:mo>-</mml:mo>
										<mml:msub>
											<mml:mrow>
												<mml:mi>ψ</mml:mi>
											</mml:mrow>
											<mml:mrow>
												<mml:mi>I</mml:mi>
											</mml:mrow>
										</mml:msub>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
							</mml:mrow>
						</mml:mfrac>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(36)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>Utilizando el modelo macroeconómico descrito en las <xref ref-type="disp-formula" rid="e21"
					>Ecuaciones (21)</xref> a <xref ref-type="disp-formula" rid="e24">(24)</xref> y
				complementándolo con la <xref ref-type="disp-formula" rid="e36">Ecuación
				(36)</xref>, obtenemos el ingreso de equilibrio (<italic>Y<sup>ε</sup></italic>)
				igual a:</p>
			<p>
				<disp-formula id="e37">
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e37.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>Y</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>ε</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mfenced close="]" open="[" separators="|">
									<mml:mrow>
										<mml:mfrac>
											<mml:mrow>
												<mml:mi>α</mml:mi>
											</mml:mrow>
											<mml:mrow>
												<mml:mi>λ</mml:mi>
											</mml:mrow>
										</mml:mfrac>
										<mml:mfrac>
											<mml:mrow>
												<mml:msup>
													<mml:mrow>
														<mml:mi>Z</mml:mi>
													</mml:mrow>
													<mml:mrow>
														<mml:mn>0</mml:mn>
													</mml:mrow>
												</mml:msup>
												<mml:msup>
													<mml:mrow>
														<mml:mi>X</mml:mi>
													</mml:mrow>
													<mml:mrow>
														<mml:mn>0</mml:mn>
													</mml:mrow>
												</mml:msup>
												<mml:msup>
													<mml:mrow>
														<mml:mi>K</mml:mi>
													</mml:mrow>
													<mml:mrow>
														<mml:mi>ψ</mml:mi>
														<mml:mo>-</mml:mo>
														<mml:msub>
															<mml:mrow>
																<mml:mi>ψ</mml:mi>
															</mml:mrow>
															<mml:mrow>
																<mml:mi>I</mml:mi>
															</mml:mrow>
														</mml:msub>
													</mml:mrow>
												</mml:msup>
											</mml:mrow>
											<mml:mrow>
												<mml:msup>
													<mml:mrow>
														<mml:mi>M</mml:mi>
													</mml:mrow>
													<mml:mrow>
														<mml:mn>0</mml:mn>
													</mml:mrow>
												</mml:msup>
											</mml:mrow>
										</mml:mfrac>
									</mml:mrow>
								</mml:mfenced>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mfrac>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>1</mml:mn>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>1</mml:mn>
										<mml:mo>+</mml:mo>
										<mml:mi>ψ</mml:mi>
										<mml:mo>-</mml:mo>
										<mml:mi>ϕ</mml:mi>
									</mml:mrow>
								</mml:mfrac>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(37)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>De la <xref ref-type="disp-formula" rid="e37">Ecuación (37)</xref> se sigue que la elasticidad
				de <italic>Y<sup>ε</sup></italic> respecto a <italic>DA</italic><sup>0</sup>,
				exceptuando a <italic>M</italic><sup>0</sup>, sigue siendo igual a la estipulada en
				la <xref ref-type="disp-formula" rid="e26">Ecuación (26)</xref>. Por otro lado, la
				elasticidad de <italic>Y<sup>ε</sup></italic> respecto al <italic>stock</italic>
				neto de capital 
				<inline-formula>
				<mml:math>
					<mml:mfenced separators="|">
						<mml:mrow>
							<mml:msub>
								<mml:mrow>
									<mml:mi mathvariant="script">e</mml:mi>
								</mml:mrow>
								<mml:mrow>
									<mml:msup>
										<mml:mrow>
											<mml:mi>Y</mml:mi>
										</mml:mrow>
										<mml:mrow>
											<mml:mi>ε</mml:mi>
										</mml:mrow>
									</mml:msup>
									<mml:mo>,</mml:mo>
									<mml:mi>K</mml:mi>
								</mml:mrow>
							</mml:msub>
						</mml:mrow>
					</mml:mfenced>
				</mml:math>
				</inline-formula> es igual a:</p>
			<p>
				<disp-formula>
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e38.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:msub>
							<mml:mrow>
								<mml:mi mathvariant="script">e</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>Y</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mi mathvariant="script">E</mml:mi>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
								<mml:mo>,</mml:mo>
								<mml:mi>K</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:msub>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:mfrac>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>ψ</mml:mi>
								<mml:mo>-</mml:mo>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>ψ</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>I</mml:mi>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>1</mml:mn>
								<mml:mo>+</mml:mo>
								<mml:mi>ψ</mml:mi>
								<mml:mo>-</mml:mo>
								<mml:mi>ϕ</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:mfrac>
						<mml:mo>&gt;</mml:mo>
						<mml:mn>0</mml:mn>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi> </mml:mi>
						<mml:mi>ψ</mml:mi>
						<mml:mo>&gt;</mml:mo>
						<mml:msub>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>ψ</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>I</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:msub>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label> (38)</label>
				</disp-formula>
				<xref ref-type="fn" rid="fn4"><sup>4</sup></xref>
			</p>
			<p>Asimismo, la elasticidad de las importaciones respecto a <italic>DA</italic><sup>0</sup>
				(exceptuando <italic>M</italic><sup>0</sup>) sigue siendo igual a la estipulada por
				la <xref ref-type="disp-formula" rid="e27">Ecuación (27)</xref>, mientras que la
				elasticidad de las importaciones respecto al <italic>stock</italic> neto de capital
						(<italic>e<sub>M,K</sub></italic>) es igual a:</p>
			<p>
				<disp-formula id="e39">
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e39.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:msub>
							<mml:mrow>
								<mml:mi mathvariant="script">e</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>M</mml:mi>
										<mml:mo>,</mml:mo>
										<mml:mi>K</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mo>=</mml:mo>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
							</mml:mrow>
						</mml:msub>
						<mml:msub>
							<mml:mrow>
								<mml:mi mathvariant="script">e</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>M</mml:mi>
										<mml:mo>,</mml:mo>
										<mml:mi>Y</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>ε</mml:mi>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
							</mml:mrow>
						</mml:msub>
						<mml:mi mathvariant="normal">⋅</mml:mi>
						<mml:msub>
							<mml:mrow>
								<mml:mi mathvariant="script">e</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>Y</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>ε</mml:mi>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
								<mml:mo>,</mml:mo>
								<mml:mi>K</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:msub>
						<mml:mo>+</mml:mo>
						<mml:msub>
							<mml:mrow>
								<mml:mi mathvariant="script">e</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>M</mml:mi>
										<mml:mo>,</mml:mo>
										<mml:mi>K</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mo>=</mml:mo>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
							</mml:mrow>
						</mml:msub>
						<mml:mo>(</mml:mo>
						<mml:mi>ψ</mml:mi>
						<mml:mo>-</mml:mo>
						<mml:msub>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>ψ</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>I</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:msub>
						<mml:mo>)</mml:mo>
						<mml:mfenced close="]" open="[" separators="|">
							<mml:mrow>
								<mml:mfrac>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>ϕ</mml:mi>
										<mml:mo>-</mml:mo>
										<mml:mn>1</mml:mn>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>1</mml:mn>
										<mml:mo>+</mml:mo>
										<mml:mi>ψ</mml:mi>
										<mml:mo>-</mml:mo>
										<mml:mi>ϕ</mml:mi>
									</mml:mrow>
								</mml:mfrac>
							</mml:mrow>
						</mml:mfenced>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(39)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>De acuerdo con la <xref ref-type="disp-formula" rid="e39">Ecuación (39)</xref>,
						<italic>e<sub>M,K</sub></italic> puede ser mayor, igual o menor que 0
				dependiendo de si <italic>ϕ</italic> &gt; 1, <italic>ϕ</italic> = 1 o
					<italic>ϕ</italic> &lt; 1. Dado lo anterior, un incremento del
					<italic>stock</italic> neto de capital puede disminuir, no afectar o aumentar el
				saldo de la balanza comercial.</p>
			<p>Por lo tanto, con base en el modelo macroeconómico planteado podemos decir que si las
				exportaciones o el <italic>stock</italic> neto de capital aumentan, el saldo de la
				balanza comercial puede mejorar, mantenerse constante o empeorar. En el primer caso
				se verificará la posibilidad de que haya un efecto supermultiplicador <italic>à
					la</italic>
				<xref ref-type="bibr" rid="B7">McCombie (1985)</xref>, no sólo de las exportaciones,
				sino también del <italic>stock</italic> neto de capital. Pero en los casos en que la
				balanza comercial se mantiene constante o empeora, los otros componentes de la
				demanda autónoma deberán mantenerse constantes o aun reducirse.</p>
			<p>Los resultados de largo plazo de nuestro modelo esclarecen lo antes expuesto. La condición de equilibrio de largo plazo está dada por la igualdad entre las exportaciones y las importaciones:</p>
			<p>
				<disp-formula>
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e40.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:mi>X</mml:mi>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>X</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>0</mml:mn>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:mi>M</mml:mi>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>λ</mml:mi>
								<mml:mi>M</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>0</mml:mn>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mfrac>
							<mml:mrow>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>Y</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>ψ</mml:mi>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>K</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>ψ</mml:mi>
										<mml:mo>-</mml:mo>
										<mml:msub>
											<mml:mrow>
												<mml:mi>ψ</mml:mi>
											</mml:mrow>
											<mml:mrow>
												<mml:mi>I</mml:mi>
											</mml:mrow>
										</mml:msub>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
							</mml:mrow>
						</mml:mfrac>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(40)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>De la cual se sigue que el ingreso de largo plazo (<italic>Y<sup>lp</sup></italic>) es igual
				a:</p>
			<p>
				<disp-formula id="e41">
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e41.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>Y</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>l</mml:mi>
								<mml:mi>P</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mfenced close="]" open="[" separators="|">
									<mml:mrow>
										<mml:mfrac>
											<mml:mrow>
												<mml:msup>
													<mml:mrow>
														<mml:mi>X</mml:mi>
													</mml:mrow>
													<mml:mrow>
														<mml:mn>0</mml:mn>
													</mml:mrow>
												</mml:msup>
												<mml:msup>
													<mml:mrow>
														<mml:mi>K</mml:mi>
													</mml:mrow>
													<mml:mrow>
														<mml:mi>ψ</mml:mi>
														<mml:mo>-</mml:mo>
														<mml:msub>
															<mml:mrow>
																<mml:mi>ψ</mml:mi>
															</mml:mrow>
															<mml:mrow>
																<mml:mi>I</mml:mi>
															</mml:mrow>
														</mml:msub>
													</mml:mrow>
												</mml:msup>
											</mml:mrow>
											<mml:mrow>
												<mml:msup>
													<mml:mrow>
														<mml:mi>λ</mml:mi>
														<mml:mi>M</mml:mi>
													</mml:mrow>
													<mml:mrow>
														<mml:mn>0</mml:mn>
													</mml:mrow>
												</mml:msup>
											</mml:mrow>
										</mml:mfrac>
									</mml:mrow>
								</mml:mfenced>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mfrac>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>1</mml:mn>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>ψ</mml:mi>
									</mml:mrow>
								</mml:mfrac>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(41)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>Sustituyendo la <xref ref-type="disp-formula" rid="e41">Ecuación (41)</xref> en la <xref
					ref-type="disp-formula" rid="e37">Ecuación (37)</xref> y resolviendo para
					<italic>Z</italic><sup>0</sup> obtenemos el valor de largo plazo de la demanda
				autónoma, exceptuando las exportaciones:</p>
			<p>
				<disp-formula id="e42">
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e42.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>Z</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>0</mml:mn>
								<mml:mi>l</mml:mi>
								<mml:mi>P</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mfrac>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>1</mml:mn>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>α</mml:mi>
									</mml:mrow>
								</mml:mfrac>
								<mml:mfenced close="]" open="[" separators="|">
									<mml:mrow>
										<mml:mfrac>
											<mml:mrow>
												<mml:msup>
													<mml:mrow>
														<mml:mi>X</mml:mi>
													</mml:mrow>
													<mml:mrow>
														<mml:mn>0</mml:mn>
													</mml:mrow>
												</mml:msup>
												<mml:msup>
													<mml:mrow>
														<mml:mi>K</mml:mi>
													</mml:mrow>
													<mml:mrow>
														<mml:mi>ψ</mml:mi>
														<mml:mo>-</mml:mo>
														<mml:msub>
															<mml:mrow>
																<mml:mi>ψ</mml:mi>
															</mml:mrow>
															<mml:mrow>
																<mml:mi>I</mml:mi>
															</mml:mrow>
														</mml:msub>
													</mml:mrow>
												</mml:msup>
											</mml:mrow>
											<mml:mrow>
												<mml:msup>
													<mml:mrow>
														<mml:mi>λ</mml:mi>
														<mml:mi>M</mml:mi>
													</mml:mrow>
													<mml:mrow>
														<mml:mn>0</mml:mn>
													</mml:mrow>
												</mml:msup>
											</mml:mrow>
										</mml:mfrac>
									</mml:mrow>
								</mml:mfenced>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mfrac>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>1</mml:mn>
										<mml:mo>-</mml:mo>
										<mml:mi>ϕ</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>ψ</mml:mi>
									</mml:mrow>
								</mml:mfrac>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(42)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>La <xref ref-type="disp-formula" rid="e42">Ecuación (42)</xref> muestra que la elasticidad de
					<italic>Z</italic><sup>0</sup> respecto a <italic>X</italic><sup>0</sup> es la
				misma que la indicada por la <xref ref-type="disp-formula" rid="e31">Ecuación
					(31)</xref>, mientras que la elasticidad de <italic>Z</italic><sup>0</sup>
				respecto a
				<inline-formula>
				 <mml:math>
					<mml:mi>K</mml:mi>
					<mml:mo>(</mml:mo>
					<mml:msub>
						<mml:mrow>
							<mml:mi mathvariant="script">e</mml:mi>
						</mml:mrow>
						<mml:mrow>
							<mml:msup>
								<mml:mrow>
									<mml:mi>Z</mml:mi>
								</mml:mrow>
								<mml:mrow>
									<mml:mn>0</mml:mn>
								</mml:mrow>
							</mml:msup>
							<mml:mo>,</mml:mo>
							<mml:mi>K</mml:mi>
						</mml:mrow>
					</mml:msub>
					<mml:mo>)</mml:mo>
				</mml:math>
				</inline-formula> es igual a:</p>
			<p>
				<disp-formula id="e43">
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e43.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:msub>
							<mml:mrow>
								<mml:mi mathvariant="script">e</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>Z</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>0</mml:mn>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
								<mml:mo>,</mml:mo>
								<mml:mi>K</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:msub>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:mfenced separators="|">
							<mml:mrow>
								<mml:mi>ψ</mml:mi>
								<mml:mo>-</mml:mo>
								<mml:msub>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>ψ</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>I</mml:mi>
									</mml:mrow>
								</mml:msub>
							</mml:mrow>
						</mml:mfenced>
						<mml:mfenced close="]" open="[" separators="|">
							<mml:mrow>
								<mml:mfrac>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>1</mml:mn>
										<mml:mo>-</mml:mo>
										<mml:mi>ϕ</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>ψ</mml:mi>
									</mml:mrow>
								</mml:mfrac>
							</mml:mrow>
						</mml:mfenced>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(43)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>Por lo tanto, con base en las <xref ref-type="disp-formula" rid="e31">Ecuaciones (31)</xref> y
					<xref ref-type="disp-formula" rid="e43">(43)</xref> confirmamos que el
				supermultiplicador del comercio internacional <italic>à la</italic>
				<xref ref-type="bibr" rid="B7">McCombie (1985)</xref> no sólo aplica para las
				exportaciones, sino también para el <italic>stock</italic> neto de capital, siempre
				y cuando <italic>ϕ</italic> sea menor que la unidad (<italic>ϕ</italic> &lt; 1). Si
					<italic>ϕ</italic> es igual o mayor que 1, ni <italic>X</italic><sup>0</sup> ni
					<italic>K</italic> tienen un efecto sobre <italic>Z</italic><sup>0</sup> en el
				primer caso (<italic>ϕ</italic> = 1), o ambas la afectan de forma negativa en el
				segundo caso (<italic>ϕ</italic> &gt; 1).</p>
			<p>No obstante, existe una diferencia crucial entre <italic>X</italic> y <italic>K</italic> en lo
				que respecta a sus efectos en <italic>DI</italic>. Suponiendo que
					<italic>M</italic><sup>0</sup> es constante, que las exportaciones y el
					<italic>stock</italic> neto de capital crecen a tasas constantes dadas
					(<italic>x</italic><sup>0</sup> e <italic>I</italic>/<italic>K</italic>), de
				acuerdo con la <xref ref-type="disp-formula" rid="e41">Ecuación (41)</xref> la tasa
				de crecimiento de largo plazo (<italic>g<sup>lp</sup></italic>) es igual a:</p>
			<p>
				<disp-formula>
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e44.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi mathvariant="normal">g</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>l</mml:mi>
								<mml:mi>p</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:mfrac>
							<mml:mrow>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>x</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>0</mml:mn>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
								<mml:mo>+</mml:mo>
								<mml:mo>(</mml:mo>
								<mml:mi>ψ</mml:mi>
								<mml:mo>-</mml:mo>
								<mml:msub>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>ψ</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>I</mml:mi>
									</mml:mrow>
								</mml:msub>
								<mml:mo>)</mml:mo>
								<mml:mfrac>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>I</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>K</mml:mi>
									</mml:mrow>
								</mml:mfrac>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>ψ</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:mfrac>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(44)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>donde <italic>I</italic> es la inversión neta e (<italic>I</italic>/<italic>K</italic>) es la
				tasa de acumulación neta de capital. Por lo tanto, la tasa de crecimiento de
					<italic>DI</italic> de largo plazo (<italic>di<sup>lp</sup></italic>) es igual
				a:</p>
			<p>
				<disp-formula>
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="e45.jpg"/>
					<mml:math>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>d</mml:mi>
								<mml:mi>i</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>l</mml:mi>
								<mml:mi>p</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi mathvariant="normal">g</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>l</mml:mi>
								<mml:mi>p</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mo>-</mml:mo>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>x</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>0</mml:mn>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mo>=</mml:mo>
						<mml:mfenced close="]" open="[" separators="|">
							<mml:mrow>
								<mml:mfrac>
									<mml:mrow>
										<mml:mn>1</mml:mn>
										<mml:mo>-</mml:mo>
										<mml:mi>ψ</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>ψ</mml:mi>
									</mml:mrow>
								</mml:mfrac>
							</mml:mrow>
						</mml:mfenced>
						<mml:msup>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>x</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mn>0</mml:mn>
							</mml:mrow>
						</mml:msup>
						<mml:mo>+</mml:mo>
						<mml:mfenced close="]" open="[" separators="|">
							<mml:mrow>
								<mml:mfrac>
									<mml:mrow>
										<mml:msub>
											<mml:mrow>
												<mml:mi>ψ</mml:mi>
												<mml:mo>-</mml:mo>
												<mml:mi>ψ</mml:mi>
											</mml:mrow>
											<mml:mrow>
												<mml:mi>I</mml:mi>
											</mml:mrow>
										</mml:msub>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>ψ</mml:mi>
									</mml:mrow>
								</mml:mfrac>
							</mml:mrow>
						</mml:mfenced>
						<mml:mfrac>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>I</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:mi>K</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:mfrac>
					</mml:math>
				</alternatives>
					<label>(45)</label>
				</disp-formula>
			</p>
			<p>Con lo cual concluimos que si <italic>ψ</italic> &gt; 1 y <italic>ϕ</italic> &lt; 1, hay un
				efecto supermultiplicador <italic>à la</italic>
				<xref ref-type="bibr" rid="B7">McCombie (1985)</xref> de las exportaciones y el
					<italic>stock</italic> neto de capital. Pero para el caso específico de las
				exportaciones también representa la necesidad de una contracción de la producción
				para consumo doméstico, mientras que para el caso de la acumulación neta de capital
				de igual forma representa la posibilidad de expandir la producción para consumo
				doméstico. Es decir, en el caso de un aumento de las exportaciones, los otros
				componentes de la demanda agregada autónoma podrían aumentar, pero la demanda
				agregada distinta de las exportaciones se reduciría respecto a su valor inicial,
				mientras que, en el caso de la acumulación de capital, ésta no sólo permite que
				otros componentes de la demanda agregada autónoma aumenten, sino que también provoca
				un aumento de la demanda agregada distinta de las exportaciones respecto a su nivel
				inicial.</p>
			<p>Entonces, más allá de la existencia o no del supermultiplicador de las exportaciones y el
					<italic>stock</italic> neto de capital <italic>à la</italic>
				<xref ref-type="bibr" rid="B7">McCombie (1985)</xref>, si <italic>ψ</italic> &gt; 1
				el crecimiento de las exportaciones requiere una contracción de la producción para
				consumo doméstico, mientras que la acumulación neta de capital permite una expansión
				de la misma, con lo que consideramos que el verdadero efecto supermultiplicador
					<italic>à la</italic>
				<xref ref-type="bibr" rid="B4">Hicks (1950)</xref> está dado por la acumulación de
				capital y no por las exportaciones.</p>
			<p>En la siguiente sección mostramos evidencia empírica acerca del efecto de la tasa de
				crecimiento de las exportaciones y de la tasa de acumulación neta de capital en la
				tasa de crecimiento del producto y en la tasa de crecimiento de la producción para
				consumo doméstico, con el propósito de identificar si existe un efecto
				supermultiplicador <italic>à la</italic>
				<xref ref-type="bibr" rid="B4">Hicks (1950)</xref> de las exportaciones y de la
				acumulación de capital.</p>
		</sec>
		<sec>
			<title>III. Evidencia empírica en américa latina, 1951-2015</title>
			<p>A continuación, mostramos evidencia empírica para el caso de seis economías latinoamericanas: Argentina, Brasil, Chile, Colombia, México y Venezuela durante el periodo comprendido entre 1951 y 2015. En nuestro análisis utilizamos información de la base de datos del CEPALSTAT de la Comisión Económica para América Latina y el Caribe (CEPAL); del Banco de Información Económica (BIE) del Instituto Nacional de Estadística, Geografía e Informática (INEGI) de México de los Indicadores de Desarrollo Mundial del Banco Mundial y de <xref ref-type="bibr" rid="B5">Hofman (2000)</xref>.</p>
			<p>Es importante destacar que entre 1951 y 2015 los seis países de nuestra muestra de estudio estuvieron restringidos por el equilibrio de la balanza de pagos. Esto se manifiesta en el hecho de que el promedio de la variación anual de los saldos de sus respectivas balanzas comerciales como porcentaje del producto interno bruto (PIB) fue casi 0 (0.03%). Asimismo, durante el periodo 1951-2015 ha habido dos estrategias de crecimiento claramente definidas en América Latina: el modelo de industrialización mediante la sustitución de importaciones, en el cual la acumulación de capital desempeñó el papel de motor del crecimiento económico, y el modelo de liberalización económica, en el que las exportaciones son el factor determinante del crecimiento. Si dividimos el periodo de estudio entre las fases previa y posterior a la liberalización económica, los promedios de la variación anual de las balanzas comerciales como porcentaje del PIB también son muy cercanos a 0 (0.45% y -0.52%).<xref ref-type="fn" rid="fn5"><sup>5</sup></xref>
			</p>
			<p>Como se puede observar en la <xref ref-type="fig" rid="ch1">Gráfica 1a</xref>, la tasa de
				crecimiento de las exportaciones (<italic>x</italic>) y la tasa de crecimiento del
				producto (<italic>g</italic>) no parecen estar correlacionadas entre 1951 y 2015,
				mientras que en el mismo periodo la <xref ref-type="fig" rid="ch1">Gráfica 1b</xref>
				muestra una correlación positiva entre la tasa de acumulación de capital
					(<italic>k</italic>)<xref ref-type="fn" rid="fn6"><sup>6</sup></xref> y la tasa
				de crecimiento del producto.</p>
			<p>
				<fig id="ch1">
					<label>Gráfica 1</label>
					<graphic xlink:href="2448-718X-ete-85-338-411-gch1.png"/>
					<attrib>FUENTE: elaboración propia con datos del CEPALSTAT de la CEPAL, del BIE del INEGI de México, de los Indicadores del desarrollo mundial del Banco Mundial y de <xref ref-type="bibr" rid="B5">Hofman (2000)</xref>.</attrib>
				</fig>
			</p>
			<p>Si sólo consideramos los años previos a la liberalización económica de cada uno de los seis
				países de nuestra muestra de estudio, no se observa que haya una correlación
				evidente entre <italic>x</italic> y <italic>g</italic> (véase la <xref
					ref-type="fig" rid="ch1">Gráfica 1c</xref>), mientras que, por el contrario,
				existe una correlación positiva entre <italic>k</italic> y <italic>g</italic> (véase
				la <xref ref-type="fig" rid="ch1">Gráfica 1d</xref>). Por otra parte, parece existir
				una correlación positiva tanto entre <italic>x</italic> y <italic>g</italic> como
				entre <italic>k</italic> y <italic>g</italic> durante los años de liberalización
				económica (véanse las <xref ref-type="fig" rid="ch1">Gráficas 1e</xref> y <xref
					ref-type="fig" rid="ch1">1f</xref>). Es decir, mientras que <italic>x</italic>
				sólo parece ser relevante durante la liberalización económica, <italic>k</italic> ha
				sido relevante antes y durante la apertura económica.</p>
			<p>Con el propósito de realizar un análisis más riguroso de la relación entre <italic>g</italic>
				y <italic>x</italic> y <italic>k</italic>, en el <xref ref-type="table" rid="t1"
					>Cuadro 1</xref> mostramos los resultados de la estimación de g con respecto a
					<italic>x</italic> y <italic>k</italic>. Como puede observarse,
					<italic>k</italic> resulta ser significativa a 1%, tanto en el periodo completo
				como para el subperiodo previo a la liberalización económica y también durante ésta.
				Por otra parte, <italic>x</italic> es estadísticamente significativa para el periodo
				completo y para la fase de liberalización económica, aunque en el primer caso a 5%
				de significancia estadística y en el segundo a 10%, mientras que durante la etapa de
				preliberalización económica no fue estadísticamente significativa.</p>
			<p>
				<table-wrap id="t1">
					<label>Cuadro 1</label>
					<caption>
						<title>Estimación de la tasa de crecimiento anual del PIB,1951-2015<xref ref-type="table-fn" rid="TFN2"><sup>a</sup></xref>
						</title>
					</caption>
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="q1.jpg"/>
					<table>
						<colgroup>
							<col/>
							<col/>
							<col/>
						</colgroup>
						<tbody>
							<tr>
								<td style="text-align: center; border-top: solid black 1px;"><italic>Variable independiente</italic></td>
								<td style="text-align: center; border-top: solid black 1px;"><italic>Parámetro estimado</italic></td>
								<td style="text-align: center; border-top: solid black 1px;"><italic>Estadístico t</italic></td>
							</tr>
							<tr>
								<td style="text-align: left; border-bottom: none;" colspan="3">Variable dependiente: g</td>
								</tr>
							<tr>
								<td style="text-align: left; border-bottom: none;">Constante</td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">-0.03</td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">-0.05</td>
							</tr>
							<tr>
								<td style="text-align: left; border-bottom: none;"><italic>x</italic></td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">0.05<xref ref-type="table-fn" rid="TFN3">**</xref>
								</td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">2.10</td>
							</tr>
							<tr>
								<td style="text-align: left; border-bottom: none;"><italic>k</italic></td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">0.91<xref ref-type="table-fn" rid="TFN3">*</xref>
								</td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">6.87</td>
							</tr>
							<tr>
								<td style="text-align: left; border-bottom: none;"><italic>R</italic><sup>2</sup></td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">0.50</td>
								<td style="text-align: left; border-bottom: none;"> </td>
							</tr>
							<tr>
								<td style="text-align: left; border-bottom: none;" colspan="3"><italic>Preliberalización económica</italic></td>
								</tr>
							<tr>
								<td style="text-align: left; border-bottom: none;">Constante</td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">-0.82</td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">-0.74</td>
							</tr>
							<tr>
								<td style="text-align: left; border-bottom: none;"><italic>x</italic></td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">0.04</td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">1.58</td>
							</tr>
							<tr>
								<td style="text-align: left; border-bottom: none;"><italic>k</italic></td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">1.13*</td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">4.56</td>
							</tr>
							<tr>
								<td style="text-align: left; border-bottom: none;"><italic>R</italic><sup>2</sup></td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">0.56</td>
								<td style="text-align: left; border-bottom: none;"> </td>
							</tr>
							<tr>
								<td style="text-align: left; border-bottom: none;" colspan="3"><italic>Liberalización económica</italic></td>
									</tr>
							<tr>
								<td style="text-align: left; border-bottom: none;">Constante</td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">-1.59</td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">-1.62</td>
							</tr>
							<tr>
								<td style="text-align: left; border-bottom: none;"><italic>x</italic></td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">0.16<xref ref-type="table-fn" rid="TFN3">***</xref>
								</td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">1.68</td>
							</tr>
							<tr>
								<td style="text-align: left; border-bottom: none;"><italic>k</italic></td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">1.14<xref ref-type="table-fn" rid="TFN3">*</xref>
								</td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">3.70</td>
							</tr>
							<tr>
								<td style="text-align: left;"><italic>R</italic><sup>2</sup></td>
								<td style="text-align: center;">0.63</td>
								<td align="left"> </td>
							</tr>
						</tbody>
					</table>
				</alternatives>
					<table-wrap-foot>
						<fn id="TFN1">
							<p>FUENTE: elaboración propia con datos del CEPALSTAT de la CEPAL, del BIE del INEGI de México, de los Indicadores del desarrollo mundial del Banco Mundial y de <xref ref-type="bibr" rid="B5">Hofman (2000)</xref>.</p>
						</fn>
						<fn id="TFN2">
							<p><sup>a</sup> Los datos utilizados para las estimaciones corresponden a seis países o secciones: Argentina, Brasil, Chile, Colombia, México y Venezuela (6). Las regresiones se realizaron utilizando efectos fijos entre las secciones y entre los años. Los errores estándar y las covarianzas están ajustados por la heterocedasticidad existente entre las seis secciones incluidas.</p>
						</fn>
						<fn id="TFN3">
							<p>* Denota significancia estadística a 1%; **denota significancia estadística a 5%; ***denota significancia estadística a 10%.</p>
						</fn>
					</table-wrap-foot>
				</table-wrap>
			</p>
			<p>Aunque tanto <italic>x</italic> como <italic>k</italic> son estadísticamente significativas
				para el periodo de liberación económica, la elasticidad del producto con respecto a
				las exportaciones es casi igual a 0, mientras que la correspondiente al producto con
				respecto a la acumulación de capital es un poco mayor que la unidad.</p>
			<p>Si bien es cierto que <xref ref-type="bibr" rid="B7">McCombie (1985)</xref> desarrolla la idea
				del supermultiplicador de las exportaciones analizando el efecto de éstas en los
				otros componentes de la demanda agregada autónoma, consideramos que el efecto
				supermultiplicador debe analizarse a partir del efecto de un aumento de la demanda,
				sea de las exportaciones o de la acumulación de capital, en el resto de la demanda,
				autónoma e inducida. Para este fin, en el <xref ref-type="table" rid="t2">Cuadro
					2</xref> se presentan los resultados de las regresiones de la tasa de
				crecimiento de la producción para consumo doméstico (<italic>id</italic>)<xref
					ref-type="fn" rid="fn7"><sup>7</sup></xref> con respecto a la tasa de
				crecimiento de las exportaciones y la tasa de acumulación neta de capital.</p>
			<p>
				<table-wrap id="t2">
					<label>Cuadro 2</label>
					<caption>
						<title>Estimación de la tasa de crecimiento anual de la demanda doméstica por bienes domésticos, 1951-2015<xref ref-type="table-fn" rid="TFN5"><sup>a</sup></xref>
						</title>
					</caption>
						<alternatives>
							<graphic xlink:href="q2.jpg"/>
					<table>
						<colgroup>
							<col/>
							<col/>
							<col/>
						</colgroup>
						<tbody>
							<tr>
								<td style="text-align: center; border-top: solid black 1px;"><italic>Variable independiente</italic></td>
								<td style="text-align: center; border-top: solid black 1px;"><italic>Parámetro estimado</italic></td>
								<td style="text-align: center; border-top: solid black 1px;"><italic>Estadístico t</italic></td>
							</tr>
							<tr>
								<td style="text-align: left; border-bottom: none;" colspan="3">Variable dependiente: <italic>id</italic></td>
							</tr>
							<tr>
								<td style="text-align: left; border-bottom: none;">Constante</td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">-0.12</td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">-0.18</td>
							</tr>
							<tr>
								<td style="text-align: left; border-bottom: none;"><italic>x</italic></td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">-0.10<xref ref-type="table-fn" rid="TFN6">**</xref>
								</td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">-2.32</td>
							</tr>
							<tr>
								<td style="text-align: left; border-bottom: none;"><italic>k</italic></td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">1.08<xref ref-type="table-fn" rid="TFN5">*</xref>
								</td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">6.96</td>
							</tr>
							<tr>
								<td style="text-align: left; border-bottom: none;"><italic>R</italic><sup>2</sup></td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">0.48</td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;"> </td>
							</tr>
							<tr>
								<td style="text-align: left; border-bottom: none;" colspan="3"><italic>Preliberalización económica</italic></td>
								</tr>
							<tr>
								<td style="text-align: left; border-bottom: none;">Constante</td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">-0.90</td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">-0.67</td>
							</tr>
							<tr>
								<td style="text-align: left; border-bottom: none;"><italic>x</italic></td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">-0.10<xref ref-type="table-fn" rid="TFN6">**</xref>
								</td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">-2.02</td>
							</tr>
							<tr>
								<td style="text-align: left; border-bottom: none;"><italic>k</italic></td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">1.31<xref ref-type="table-fn" rid="TFN6">*</xref>
								</td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">4.48</td>
							</tr>
							<tr>
								<td style="text-align: left; border-bottom: none;"><italic>R</italic><sup>2</sup></td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">0.55</td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;"> </td>
							</tr>
							<tr>
								<td style="text-align: left; border-bottom: none;" colspan="3"><italic>Liberalización económica</italic></td>
								</tr>
							<tr>
								<td style="text-align: left; border-bottom: none;">Constante</td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">-2.03<xref ref-type="table-fn" rid="TFN6">***</xref>
								</td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">-1.78</td>
							</tr>
							<tr>
								<td style="text-align: left; border-bottom: none;"><italic>x</italic></td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">-0.01</td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">-0.06</td>
							</tr>
							<tr>
								<td style="text-align: left; border-bottom: none;"><italic>k</italic></td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">1.41<xref ref-type="table-fn" rid="TFN6">*</xref>
								</td>
								<td style="text-align: center; border-bottom: none;">4.08</td>
							</tr>
							<tr>
								<td align="left"><italic>R</italic><sup>2</sup></td>
								<td style="text-align: center;">0.58</td>
								<td style="text-align: center;"> </td>
							</tr>
						</tbody>
					</table>
				</alternatives>
					<table-wrap-foot>
						<fn id="TFN4">
							<p>FUENTE: elaboración propia con datos del CEPALSTAT de la CEPAL, del BIE del INEGI de México, de los Indicadores del desarrollo mundial del Banco Mundial y de <xref ref-type="bibr" rid="B5">Hofman (2000)</xref>.</p>
						</fn>
						<fn id="TFN5">
							<p><sup>a</sup> Los datos utilizados para las estimaciones corresponden a seis países o secciones: Argentina, Brasil, Chile, Colombia, México y Venezuela (6). Las regresiones se realizaron utilizando efectos fijos entre las secciones y entre los años. Los errores estándar y las covarianzas están ajustados por la heterocedasticidad existente entre las seis secciones incluidas.</p>
						</fn>
						<fn id="TFN6">
							<p>* Denota significancia estadística a 1%; ** denota significancia estadística a 5%; *** denota significancia estadística a 10%.</p>
						</fn>
					</table-wrap-foot>
				</table-wrap>
			</p>
			<p>Como puede observarse, la tasa de crecimiento de la producción para consumo doméstico exhibe una elasticidad baja y negativa respecto a las exportaciones. Asimismo, dicha relación es estadísticamente significativa a 5% para el periodo de estudio completo y para el periodo de preliberalización económica, y no es significativa durante el periodo de liberalización económica. En cambio, la producción para consumo doméstico exhibe una elasticidad unitaria respecto a la tasa de acumulación neta de capital entre 1951 y el 2015 y una elasticidad mayor a la unidad tanto en el periodo de preliberalización económica como en el periodo de liberalización económica, siendo además estadísticamente significativa a 1% en los tres casos. Por lo tanto, podemos inferir que la tasa neta de acumulación de capital ha ejercido un efecto supermultiplicador con respecto al resto de la demanda agregada, autónoma e inducida, mientras que las exportaciones no han afectado al resto de la demanda agregada.</p>
		</sec>
		<sec sec-type="conclusions">
			<title>Conclusiones</title>
			<p>El supermultiplicador de las exportaciones propuesto por <xref ref-type="bibr" rid="B7">McCombie (1985)</xref> a partir del multiplicador del comercio internacional de Harrod (1933), plantea que un aumento de las exportaciones es el único factor que puede aliviar la restricción externa dada por el equilibrio de la balanza de pagos e incrementar la tasa de crecimiento de la economía.</p>
			<p>En el presente artículo hemos argumentado que, además de las exportaciones, la acumulación
				neta de capital también puede afectar positivamente la balanza comercial mediante la
				creación de capacidad productiva y la sustitución de importaciones y que también
				tiene un efecto supermultiplicador <italic>à la</italic>
				<xref ref-type="bibr" rid="B4">Hicks (1950)</xref>, aun si las elasticidades ingreso
				de la demanda de importaciones y de la absorción total de bienes y servicios son
				mayores que la unidad; es decir, tal como lo postuló <xref ref-type="bibr" rid="B4"
					>Hicks (1950)</xref>, la acumulación de capital puede tener un efecto
				supermultiplicador independientemente del valor de la elasticidad ingreso de la
				demanda de importaciones.</p>
			<p>Sostenemos, asimismo, que el supermultiplicador de las exportaciones <italic>à la</italic>
				McCombie sólo es válido si la elasticidad ingreso de la absorción total de bienes y
				servicios es menor que la unidad. Específicamente, siguiendo la idea original del
				supermultiplicador de la inversión de <xref ref-type="bibr" rid="B4">Hicks
					(1950)</xref>, si la elasticidad ingreso de la demanda de importaciones es mayor
				que la unidad, un incremento de las exportaciones puede implicar la necesidad de
				reducir otros componentes de la demanda agregada a manera de mantener el equilibrio
				dinámico de la balanza de pagos.</p>
			<p>Nuestra hipótesis ha sido contrastada -y documentada favorablemente- con la evidencia empírica del periodo 1951-2015 de seis economías latinoamericanas: Argentina, Brasil, Chile, Colombia, México y Venezuela. De acuerdo con los resultados econométricos, la elasticidad del producto respecto a la acumulación de capital es ligeramente menor que 1, mientras que la elasticidad del producto vis à vis las exportaciones es casi igual a 0. Asimismo, la elasticidad de la producción nacional para consumo doméstico respecto a la acumulación de capital es un poco mayor que 1, mientras que la correspondiente al producto con respecto a las exportaciones es negativa (muy cercana a 0).</p>
			<p>Las implicaciones de nuestro análisis empírico no cambian si dividimos el periodo de estudio entre la fase previa a la liberalización económica de las economías estudiadas y el periodo posterior a esa apertura económica.</p>
		</sec>
	</body>
	<back>
		<ref-list>
			<title>Referencias bibliográficas</title>
			<ref id="B1">
				<mixed-citation>Berlemann, M., y J. E. Wesselhöft (2014), “Estimating Aggregates
					Capital Stocks Using the Perpetual Inventory Method - A Survey of Previous
					Implementations and New Empirical Evidence for 103 Countries”, <italic>Review of
						Economics</italic>, vol. 65, núm. 1, pp.1-34. Disponible en &lt;<ext-link
						ext-link-type="uri"
						xlink:href="http://www.review-of-economics.com/download/Berle-mann_Wesselhoeft_2014.pdf"
						>http://www.review-of-economics.com/download/Berle-mann_Wesselhoeft_2014.pdf</ext-link>&gt;</mixed-citation>
				<element-citation publication-type="journal">
					<person-group person-group-type="author">
						<name>
							<surname>Berlemann</surname>
							<given-names>M.</given-names>
						</name>
						<name>
							<surname>Wesselhöft</surname>
							<given-names>J. E.</given-names>
						</name>
					</person-group>
					<year>2014</year>
					<article-title>Estimating Aggregates Capital Stocks Using the Perpetual
						Inventory Method - A Survey of Previous Implementations and New Empirical
						Evidence for 103 Countries</article-title>
					<source>Review of Economics</source>
					<volume>65</volume>
					<issue>1</issue>
					<fpage>1</fpage>
					<lpage>34</lpage>
					<ext-link ext-link-type="uri"
						xlink:href="http://www.review-of-economics.com/download/Berle-mann_Wesselhoeft_2014.pdf"
						>http://www.review-of-economics.com/download/Berle-mann_Wesselhoeft_2014.pdf</ext-link>
				</element-citation>
			</ref>
			<ref id="B2">
				<mixed-citation>Ferreira, A. L., y O. Canuto (2003), “Thirlwall’s Law and Foreign
					Capital in Brazil”, <italic>Momento Económico</italic>, núm. 125, pp. 18-29.
					Disponible en &lt;<ext-link ext-link-type="uri"
						xlink:href="http://www.ejournal.unam.mx/moe/no125/MOE12503.pdf"
						>http://www.ejournal.unam.mx/moe/no125/MOE12503.pdf</ext-link>&gt;</mixed-citation>
				<element-citation publication-type="journal">
					<person-group person-group-type="author">
						<name>
							<surname>Ferreira</surname>
							<given-names>A. L.</given-names>
						</name>
						<name>
							<surname>Canuto</surname>
							<given-names>O.</given-names>
						</name>
					</person-group>
					<year>2003</year>
					<article-title>Thirlwall’s Law and Foreign Capital in Brazil</article-title>
					<source>Momento Económico</source>
					<issue>125</issue>
					<fpage>18</fpage>
					<lpage>29</lpage>
					<ext-link ext-link-type="uri"
						xlink:href="http://www.ejournal.unam.mx/moe/no125/MOE12503.pdf"
						>http://www.ejournal.unam.mx/moe/no125/MOE12503.pdf</ext-link>
				</element-citation>
			</ref>
			<ref id="B3">
				<mixed-citation>Harrod, R. F. (1959), <italic>International Economics</italic>,
					Cambridge University Press, Cambridge, Massachusetts.</mixed-citation>
				<element-citation publication-type="book">
					<person-group person-group-type="author">
						<name>
							<surname>Harrod</surname>
							<given-names>R. F.</given-names>
						</name>
					</person-group>
					<year>1959</year>
					<source>International Economics</source>
					<publisher-name>Cambridge University Press</publisher-name>
					<publisher-loc>Cambridge, Massachusetts</publisher-loc>
				</element-citation>
			</ref>
			<ref id="B4">
				<mixed-citation>Hicks, J. (1950), <italic>The Trade Cycle</italic>, Clarendon Press,
					Oxford.</mixed-citation>
				<element-citation publication-type="book">
					<person-group person-group-type="author">
						<name>
							<surname>Hicks</surname>
							<given-names>J.</given-names>
						</name>
					</person-group>
					<year>1950</year>
					<source>The Trade Cycle</source>
					<publisher-name>Clarendon Press</publisher-name>
					<publisher-loc>Oxford</publisher-loc>
				</element-citation>
			</ref>
			<ref id="B5">
				<mixed-citation>Hofman, A. A. (2000), <italic>The Economic Development of Latin
						America in the Twentieth Century</italic>, Edward Elgar,
					Cheltenham.</mixed-citation>
				<element-citation publication-type="book">
					<person-group person-group-type="author">
						<name>
							<surname>Hofman</surname>
							<given-names>A. A.</given-names>
						</name>
					</person-group>
					<year>2000</year>
					<source>The Economic Development of Latin America in the Twentieth
						Century</source>
					<publisher-name>Edward Elgar</publisher-name>
					<publisher-loc>Cheltenham</publisher-loc>
				</element-citation>
			</ref>
			<ref id="B6">
				<mixed-citation>Kaldor, N. (1978), <italic>Further Essays on Applied
						Economics</italic>, Duckworth, Lincoln, Reino Unido.</mixed-citation>
				<element-citation publication-type="book">
					<person-group person-group-type="author">
						<name>
							<surname>Kaldor</surname>
							<given-names>N.</given-names>
						</name>
					</person-group>
					<year>1978</year>
					<source>Further Essays on Applied Economics</source>
					<publisher-name>Duckworth</publisher-name>
					<publisher-loc>Lincoln, Reino Unido</publisher-loc>
				</element-citation>
			</ref>
			<ref id="B7">
				<mixed-citation>McCombie, J. S. L. (1985), “Economic Growth, the Harrod Foreign
					Trade Multiplier and the Hicks’ Super-Multiplier”, <italic>Applied
						Economics</italic>, vol. 17, núm. 1, pp. 55-72.</mixed-citation>
				<element-citation publication-type="journal">
					<person-group person-group-type="author">
						<name>
							<surname>McCombie</surname>
							<given-names>J. S. L.</given-names>
						</name>
					</person-group>
					<year>1985</year>
					<article-title>Economic Growth, the Harrod Foreign Trade Multiplier and the
						Hicks’ Super-Multiplier</article-title>
					<source>Applied Economics</source>
					<volume>17</volume>
					<issue>1</issue>
					<fpage>55</fpage>
					<lpage>72</lpage>
				</element-citation>
			</ref>
			<ref id="B8">
				<mixed-citation>____, y A. P. Thirlwall (1997), “Economic Growth and the Balance of
					Payments Constraint Revisited”, en P. Arestis, P. Palma y M. Sawyer (eds.),
						<italic>Markets, Unemployment and Economic Policy: Essays in Honour of G.
						Harcourt</italic>, vol. 2, Edward Elgar, Londres.</mixed-citation>
				<element-citation publication-type="book">
					<person-group person-group-type="author">
						<name>
							<surname>McCombie</surname>
							<given-names>J. S. L.</given-names>
						</name>
						<name>
							<surname>Thirlwall</surname>
							<given-names>A. P.</given-names>
						</name>
					</person-group>
					<year>1997</year>
					<chapter-title>Economic Growth and the Balance of Payments Constraint
						Revisited</chapter-title>
					<person-group person-group-type="editor">
						<name>
							<surname>Arestis</surname>
							<given-names>P.</given-names>
						</name>
						<name>
							<surname>Palma</surname>
							<given-names>P.</given-names>
						</name>
						<name>
							<surname>Sawyer</surname>
							<given-names>M.</given-names>
						</name>
					</person-group>
					<source>Markets, Unemployment and Economic Policy: Essays in Honour of G.
						Harcourt</source>
					<volume>2</volume>
					<publisher-name>Edward Elgar</publisher-name>
					<publisher-loc>Londres</publisher-loc>
				</element-citation>
			</ref>
			<ref id="B9">
				<mixed-citation>Moreno-Brid, J. C., y E. Pérez (2010), “Trade and Economic Growth: A
					Latin American Perspective on Rhetoric and Reality” en M. Setterfield (ed.),
						<italic>Handbook of Alternative Theories of Economic Growth</italic>, Edward
					Elgar, Londres .</mixed-citation>
				<element-citation publication-type="book">
					<person-group person-group-type="author">
						<name>
							<surname>Moreno-Brid</surname>
							<given-names>J. C.</given-names>
						</name>
						<name>
							<surname>Pérez</surname>
							<given-names>E.</given-names>
						</name>
					</person-group>
					<year>2010</year>
					<chapter-title>Trade and Economic Growth: A Latin American Perspective on
						Rhetoric and Reality</chapter-title>
					<person-group person-group-type="editor">
						<name>
							<surname>Setterfield</surname>
							<given-names>M.</given-names>
						</name>
					</person-group>
					<source>Handbook of Alternative Theories of Economic Growth</source>
					<publisher-name>Edward Elgar</publisher-name>
					<publisher-loc>Londres</publisher-loc>
				</element-citation>
			</ref>
			<ref id="B10">
				<mixed-citation>____ (1998), “On Capital Flows and the Balance-of
					Payments-Constrained Growth Model”, <italic>Journal of Post Keynesian
						Economics</italic>, vol. 21, núm. 2, pp. 283-298. Disponible en
						&lt;<ext-link ext-link-type="uri"
						xlink:href="https://www.jstor.org/stable/pdf/4538629.pdf?refreqid=excelsior%3A08c51bd-b5e532a0eea37bc257211541f"
						>https://www.jstor.org/stable/pdf/4538629.pdf?refreqid=excelsior%3A08c51bd-b5e532a0eea37bc257211541f</ext-link>&gt;</mixed-citation>
				<element-citation publication-type="journal">
					<person-group person-group-type="author">
						<name>
							<surname>Moreno-Brid</surname>
							<given-names>J. C.</given-names>
						</name>
					</person-group>
					<year>1998</year>
					<article-title>On Capital Flows and the Balance-of Payments-Constrained Growth
						Model</article-title>
					<source>Journal of Post Keynesian Economics</source>
					<volume>21</volume>
					<issue>2</issue>
					<fpage>283</fpage>
					<lpage>298</lpage>
					<ext-link ext-link-type="uri"
						xlink:href="https://www.jstor.org/stable/pdf/4538629.pdf?refreqid=excelsior%3A08c51bd-b5e532a0eea37bc257211541f"
						>https://www.jstor.org/stable/pdf/4538629.pdf?refreqid=excelsior%3A08c51bd-b5e532a0eea37bc257211541f</ext-link>
				</element-citation>
			</ref>
			<ref id="B11">
				<mixed-citation>Shaikh, A. M., y J. K. Moudud (2004), “Measuring Capacity Utilization in OECD Countries: A Cointegration Method”, documento de trabajo núm. 415, The Levy Economics Institute, Nueva York. Disponible en &lt;<ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.levyinstitute.org/pubs/wp415.pdf">http://www.levyinstitute.org/pubs/wp415.pdf</ext-link>&gt;</mixed-citation>
				<element-citation publication-type="other">
					<person-group person-group-type="author">
						<name>
							<surname>Shaikh</surname>
							<given-names>A. M.</given-names>
						</name>
						<name>
							<surname>Moudud</surname>
							<given-names>J. K.</given-names>
						</name>
					</person-group>
					<year>2004</year>
					<source>Measuring Capacity Utilization in OECD Countries: A Cointegration Method</source>
					<comment>documento de trabajo núm. 415</comment>
					<publisher-name>The Levy Economics Institute</publisher-name>
					<publisher-loc>Nueva York</publisher-loc>
					<ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.levyinstitute.org/pubs/wp415.pdf">http://www.levyinstitute.org/pubs/wp415.pdf</ext-link>
				</element-citation>
			</ref>
			<ref id="B12">
				<mixed-citation>Thirlwall, A. P. (1979), “The Balance of Payments Constraint as an
					Explanation of International Growth Rate Differences”, <italic>PSL Quaterly
						Review</italic>, vol. 32, núm. 128, pp. 45-53. Disponible en &lt;<ext-link
						ext-link-type="uri"
						xlink:href="http://ojs.uniroma1.it/index.php/PSLQuarterlyReview/article/view/12804/12609"
						>http://ojs.uniroma1.it/index.php/PSLQuarterlyReview/article/view/12804/12609</ext-link>&gt;</mixed-citation>
				<element-citation publication-type="journal">
					<person-group person-group-type="author">
						<name>
							<surname>Thirlwall</surname>
							<given-names>A. P.</given-names>
						</name>
					</person-group>
					<year>1979</year>
					<article-title>The Balance of Payments Constraint as an Explanation of
						International Growth Rate Differences</article-title>
					<source>PSL Quaterly Review</source>
					<volume>32</volume>
					<issue>128</issue>
					<fpage>45</fpage>
					<lpage>53</lpage>
					<ext-link ext-link-type="uri"
						xlink:href="http://ojs.uniroma1.it/index.php/PSLQuarterlyReview/article/view/12804/12609"
						>http://ojs.uniroma1.it/index.php/PSLQuarterlyReview/article/view/12804/12609</ext-link>
				</element-citation>
			</ref>
			<ref id="B13">
				<mixed-citation>____ (2001), “The Relation between the Warranted Growth Rate, the
					Natural Rate, and the Balance of Payments Equilibrium Growth Rate”,
						<italic>Journal of Post Keynesian Economics</italic>, vol. 24, núm. 1, pp.
					81-88. Disponible en &lt;<ext-link ext-link-type="uri"
						xlink:href="https://www.jstor.org/stable/pdf/4538765.pdf?refreqid=excelsior%3A3023526bf2f8380c206fd051ee7fedcb"
						>https://www.jstor.org/stable/pdf/4538765.pdf?refreqid=excelsior%3A3023526bf2f8380c206fd051ee7fedcb</ext-link>&gt;</mixed-citation>
				<element-citation publication-type="journal">
					<person-group person-group-type="author">
						<name>
							<surname>Thirlwall</surname>
							<given-names>A. P.</given-names>
						</name>
					</person-group>
					<year>2001</year>
					<article-title>The Relation between the Warranted Growth Rate, the Natural Rate,
						and the Balance of Payments Equilibrium Growth Rate</article-title>
					<source>Journal of Post Keynesian Economics</source>
					<volume>24</volume>
					<issue>1</issue>
					<fpage>81</fpage>
					<lpage>88</lpage>
					<ext-link ext-link-type="uri"
						xlink:href="https://www.jstor.org/stable/pdf/4538765.pdf?refreqid=excelsior%3A3023526bf2f8380c206fd051ee7fedcb"
						>https://www.jstor.org/stable/pdf/4538765.pdf?refreqid=excelsior%3A3023526bf2f8380c206fd051ee7fedcb</ext-link>
				</element-citation>
			</ref>
		</ref-list>
		<fn-group>
			<fn fn-type="other" id="fn8">
				<label>*</label>
				<p>Los errores remanentes son responsabilidad de los autores.</p>
			</fn>
			<fn fn-type="other" id="fn1">
				<label>1</label>
				<p>Como mencionamos antes, <xref ref-type="bibr" rid="B7">McCombie (1985)</xref> desarrolló la idea del supermultiplicador de las exportaciones siguiendo el modelo de la restricción externa al crecimiento de <xref ref-type="bibr" rid="B12">Thirlwall (1979)</xref>.</p>
			</fn>
			<fn fn-type="other" id="fn2">
				<label>2</label>
				<p>La <xref ref-type="disp-formula" rid="e32">Ecuación (32)</xref> es la ecuación fundamental de la denominada Ley de Thirlwall (<xref ref-type="bibr" rid="B12">Thirlwall, 1979</xref>).</p>
			</fn>
			<fn fn-type="other" id="fn3">
				<label>3</label>
				<p>La capacidad económica se define como el nivel de producción deseado dado el stock neto de
					capital existente. Como indicamos antes, las economías que invierten y generan
					capacidad productiva pueden reducir sus necesidades de importación, de ahí que
						<italic>CE</italic> afecte de forma negativa a <italic>M</italic> en la
						<xref ref-type="disp-formula" rid="e34">Ecuación (34)</xref>, pero a su vez
					algunos bienes de capital deben importarse, especialmente en el caso de las
					economías en desarrollo, de ahí que <italic>K</italic> puede tener un efecto
					positivo en <italic>M</italic>.</p>
			</fn>
			<fn fn-type="other" id="fn4">
				<label>4</label>
				<p>El supuesto <italic>ψ</italic> &gt; <italic>ψ<sub>I</sub></italic> permite que 
				<inline-formula>
				<mml:math>
						<mml:msub>
							<mml:mrow>
								<mml:mi mathvariant="script">e</mml:mi>
							</mml:mrow>
							<mml:mrow>
								<mml:msup>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>Y</mml:mi>
									</mml:mrow>
									<mml:mrow>
										<mml:mi>ε</mml:mi>
									</mml:mrow>
								</mml:msup>
								<mml:mo>,</mml:mo>
								<mml:mi>K</mml:mi>
							</mml:mrow>
						</mml:msub>
					</mml:math>
					</inline-formula> sea mayor que 0 e indica que las economías importan bienes de
					capital con los que sustituyen más que proporcionalmente sus importaciones.</p>
			</fn>
			<fn fn-type="other" id="fn5">
				<label>5</label>
				<p>Los años en que inicia la liberalización económica son los siguientes: Argentina, 1991; Brasil, 1991; Chile, 1976; Colombia, 1986; México, 1986, y Venezuela, 1996 (véase <xref ref-type="bibr" rid="B9">Moreno-Brid y Pérez, 2010</xref>).</p>
			</fn>
			<fn fn-type="other" id="fn6">
				<label>6</label>
				<p>El <italic>stock</italic> neto de capital de cada país se calculó mediante el método de
					inventarios perpetuos (véanse <xref ref-type="bibr" rid="B5">Hofman,
					2000</xref>, y <xref ref-type="bibr" rid="B1">Berlemann y Wesselhöft,
						2014</xref>).</p>
			</fn>
			<fn fn-type="other" id="fn7">
				<label>7</label>
				<p>Calculamos la producción interna para consumo doméstico como la diferencia entre el PIB y las exportaciones de cada país.</p>
			</fn>
		</fn-group>
	</back>
</article>