<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>
<!DOCTYPE article
  PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.0 20120330//EN" "http://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.0/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article article-type="research-article" dtd-version="1.0" specific-use="sps-1.7" xml:lang="es" xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink">
	<front>
		<journal-meta>
			<journal-id journal-id-type="publisher-id">eg</journal-id>
			<journal-title-group>
				<journal-title>Enfermería Global</journal-title>
				<abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Enferm. glob.</abbrev-journal-title>
			</journal-title-group>
			<issn pub-type="epub">1695-6141</issn>
			<publisher>
				<publisher-name>Universidad de Murcia</publisher-name>
			</publisher>
		</journal-meta>
		<article-meta>
			<article-id pub-id-type="doi">10.6018/eglobal.17.3.291371</article-id>
			<article-id pub-id-type="publisher-id">00013</article-id>
			<article-categories>
				<subj-group subj-group-type="heading">
					<subject>Originales</subject>
				</subj-group>
			</article-categories>
			<title-group>
				<article-title>La enfermera en Guarderías/ Jardines de Infancia: Perspectiva de los profesores de una Escuela Superior de Enfermería</article-title>
				<trans-title-group xml:lang="en">
					<trans-title>The Nurse in Nurseries/Kindergartens: The Perspective of teachers from a Nursing School</trans-title>
				</trans-title-group>
				 <trans-title-group xml:lang="pt">
					<trans-title>O Enfermeiro na Creche/Jardim-de-infância: Perspectiva dos professores de uma Escola Superior de Enfermagem</trans-title>
				</trans-title-group>
			</title-group>
			<contrib-group>
				<contrib contrib-type="author">
					<name>
						<surname>Galvão</surname>
						<given-names>Dulce Maria Pereira Garcia</given-names>
					</name>
					<xref ref-type="aff" rid="aff1"><sup>1</sup></xref>
				</contrib>
			</contrib-group>
				<aff id="aff1">
					<label>1 </label>
					<institution content-type="original">Profesora Coordinadora; UCP - ESCA; Escuela Superior de Enfermería de Coimbra. Portugal. dgalvao@esenfc.pt</institution>
					<institution content-type="orgname">Escuela Superior de Enfermería de Coimbra</institution>
					<country country="PT">Portugal</country>
					<email>dgalvao@esenfc.pt</email>
				</aff>
			<pub-date pub-type="epub">
				<day>01</day>
				<month>07</month>
				<year>2018</year>
			</pub-date>
			<volume>17</volume>
			<issue>51</issue>
			<fpage>368</fpage>
			<lpage>380</lpage>
			<history>
				<date date-type="received">
					<day>11</day>
					<month>04</month>
					<year>2017</year>
				</date>
				<date date-type="accepted">
					<day>10</day>
					<month>09</month>
					<year>2017</year>
				</date>
			</history>
			<permissions>
				<license license-type="open-access" xlink:href="https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/" xml:lang="es">
					<license-p>Este es un artículo publicado en acceso abierto bajo una licencia Creative Commons</license-p>
				</license>
			</permissions>
			<abstract>
				<title>RESUMEN:</title>
				<sec>
					<title>Introducción:</title>
					<p> La creciente necesidad de actuación del enfermero en las instituciones infantiles de forma continua es un tema poco estudiado y que no constituye del todo una realidad. En el área de Enfermería de Salud Infantil y Pediátrica de una escuela superior de enfermería, los estudiantes realizan la enseñanza clínica en guarderías / jardines de infancia.</p>
				</sec>
				<sec>
					<title>Objetivos:</title>
					<p> Conocer qué valoran los profesores de enfermería en el papel del enfermero en las guarderías / los jardines de infancia.</p>
				</sec>
				<sec>
					<title>Métodos:</title>
					<p> Estudio descriptivo y exploratorio que sigue una metodología cualitativa, después de la aceptación de la escuela superior de enfermería y la aprobación de la Comisión de Ética, junto a siete profesores. Se utilizaron entrevistas semiestructuradas, realizadas entre diciembre de 2016 y febrero de 2017, cuyo tiempo de realización osciló entre 30 y 45 minutos. Para el tratamiento de la información se recurrió al análisis del contenido, y se optó por el análisis categorial.</p>
				</sec>
				<sec>
					<title>Resultados: </title>
					<p>Algunos profesores defienden la presencia del enfermero a tiempo completo en la guardería / el jardín de infancia. La mayoría consideran que el enfermero tiene un papel preponderante. Para los profesores, el enfermero interviene con los niños, las familias, otros técnicos y en articulación con las estructuras de salud, escuela y familia. Su presencia se traduce también en proporcionar seguridad a los padres acerca del bienestar del niño y les permite reducir los períodos de ausencia en el trabajo.</p>
				</sec>
				<sec>
					<title>Conclusión:</title>
					<p> No todos los profesores tienen la misma visión del enfermero y de su papel en una guardería. El enfermero, en la guardería, tiene un papel preponderante respecto al niño, la familia, otros técnicos, de gestión, de investigación y también docente.</p>
				</sec>
			</abstract>
			<trans-abstract xml:lang="en">
				<title>ABSTRACT:</title>
				<sec>
					<title>Introduction:</title>
					<p> The increasing need for continuous nursing interventions in child daycare settings is an understudied topic. In addition, the presence of a nurse in these facilities is still far from being a reality. In the Nursing School of Coimbra, students’ clinical training in the area of Child Health and Pediatric Nursing takes place in nurseries/kindergartens. </p>
				</sec>
				<sec>
					<title>Objectives:</title>
					<p> To identify nursing teachers’ perceptions of the most important aspects of nurses’ role in nurseries/kindergartens. </p>
				</sec>
				<sec>
					<title>Methods:</title>
					<p> A qualitative, descriptive, exploratory study was conducted using semi-structured interviews with seven teachers between December 2016 and February 2017. Each interview lasted 30 to 45 minutes. Data were analyzed though the content analysis technique using categorical data analysis. The study was accepted by the President of the Nursing School and approved by the Ethics Committee of the Health Sciences Research Unit: Nursing.</p>
				</sec>
				<sec>
					<title>Results: </title>
					<p>Some teachers believe that nurseries/kindergartens should have full-time nurses. Most teachers believe that nurses play a key role in these settings by working with children, families, and other professionals in collaboration with health structures, the school, and the family systems. Nurses’ presence provides parents with a sense of security regarding their children's well-being and allows reducing work absenteeism.</p>
				</sec>
				<sec>
					<title>Conclusion:</title>
					<p> Not all teachers share the same opinion about nurses’ presence and role in nurseries/kindergartens. Nurses play a key role in the intervention with children, families, and other professionals, as well as in areas such as management, research, and teaching.</p>
				</sec>
			</trans-abstract>
			<trans-abstract xml:lang="pt">
				<title>RESUMO:</title>
				<sec>
					<title>Introdução:</title>
					<p> A crescente necessidade da actuação do enfermeiro nas instituições infantis de forma contínua é uma temática pouco estudada e que não constitui de todo uma realidade. Na Área de Enfermagem de Saúde Infantil e Pediátrica de uma Escola Superior de Enfermagem os estudantes realizam o Ensino Clínico em creches/jardins-de-infância. </p>
				</sec>
				<sec>
					<title>Objectivos:</title>
					<p> Conhecer o que valorizam os professores de enfermagem no papel do enfermeiro nas creches/jardins-de-infância. </p>
				</sec>
				<sec>
					<title>Métodos:</title>
					<p> Estudo descritivo e exploratório, que seguiu a metodologia qualitativa, após aceitação da Presidente da Escola Superior de Enfermagem e aprovação da Comissão de Ética, junto de sete professores. Recorreu-se a entrevistas semi-estruturadas, realizadas entre Dezembro de 2016 a Fevereiro de 2017, cujo tempo de realização oscilou entre 30 e 45 minutos. No tratamento da informação recorreu-se à análise de conteúdo optando-se pela análise categorial. </p>
				</sec>
				<sec>
					<title>Resultados: </title>
					<p>Alguns professores defendem a presença do enfermeiro a tempo integral na creche/jardim-de-infância. Maioritariamente consideram que o enfermeiro tem papel preponderante. Para os professores o enfermeiro intervém junto das crianças, famílias, outros técnicos e em articulação com as estruturas de saúde, escola e família. A sua presença traduz-se também em segurança para os pais sobre o bem-estar da criança e permite-lhes reduzir períodos de ausência ao trabalho. </p>
				</sec>
				<sec>
					<title>Conclusão:</title>
					<p> Nem todos os professores têm a mesma visão do enfermeiro e do seu papel numa creche. O enfermeiro na creche tem papel preponderante junto da criança, família, outros técnicos, de gestão, de investigação e também docente.</p>
				</sec>
			</trans-abstract>
			<kwd-group xml:lang="es">
				<title>Palabras clave:</title>
				<kwd>Enfermería Pediátrica</kwd>
				<kwd>Rol de la Enfermera</kwd>
				<kwd>Niño</kwd>
				<kwd>Guarderías Infantiles</kwd>
			</kwd-group>
			<kwd-group xml:lang="en">
				<title>Keywords:</title>
				<kwd>Pediatric Nursing</kwd>
				<kwd>Nurse's Role</kwd>
				<kwd>Child</kwd>
				<kwd>Child Day Care Centers</kwd>
			</kwd-group>
			<kwd-group xml:lang="pt">
				<title>Palavras chave:</title>
				<kwd>Enfermagem Pediátrica</kwd>
				<kwd>Papel do Enfermeiro</kwd>
				<kwd>Criança</kwd>
				<kwd>Creche</kwd>
				<kwd>Jardim-de-infância</kwd>
			</kwd-group>
			<counts>
				<fig-count count="0"/>
				<table-count count="0"/>
				<equation-count count="0"/>
				<ref-count count="13"/>
				<page-count count="13"/>
			</counts>
		</article-meta>
	</front>
	<body>
		<sec sec-type="intro">
			<title>INTRODUCCIÓN</title>
			<p>En enfermería la enseñanza clínica se considera un momento privilegiado en la formación de los estudiantes, pues permite que estos aprendan en el seno de un equipo y en contacto directo con un individuo en buen estado de salud o enfermo y/o una colectividad que planea, ejecuta y evalúa los cuidados de enfermería globales requeridos con base en los conocimientos y competencias adquiridas<xref ref-type="bibr" rid="B1"><sup>1</sup></xref>. En el área de Enfermería de Salud Infantil y Pediátrica se puede leer en la Guía Orientadora de la Enseñanza Clínica<xref ref-type="bibr" rid="B1"><sup>1</sup></xref><sup>)</sup> que se recomienda que los estudiantes desarrollen capacidades con el objetivo de prestar cuidados globales al niño y a su familia. En esta área los estudiantes realizan la enseñanza clínica en instituciones hospitalarias y en guarderías/jardines de infancia. </p>
			<p>Las guarderías/jardines de infancia son locales donde permanecen los niños con edades comprendidas entre los 0 y los 6 años. La guardería constituye una respuesta social de ámbito socioeducativo destinado a niños con edades comprendidas entre los 3 meses y los 3 años<xref ref-type="bibr" rid="B2"><sup>2</sup></xref>. Les proporciona¸ durante el período diario de trabajo de los padres, las condiciones adecuadas para que se desarrollen de forma armoniosa y global, y coopera con las familias en todo su proceso educativo. El jardín de infancia es una institución de educación preescolar a la que van los niños de los 3 a los 5 años. Presta servicios destinados al desarrollo de los niños, para lo cual les proporciona actividades educativas y de apoyo a la familia. </p>
			<p>La educación preescolar, entendida como primera etapa da educación básica, tiene como objetivo el desarrollo equilibrado de todas las potencialidades de los niños, para lo cual les proporciona oportunidades de autonomía y socialización, los prepara para una escolaridad exitosa, y constituye un apoyo importante para las familias en su tarea educativa<xref ref-type="bibr" rid="B2"><sup>2</sup></xref>. En estos lugares la prestación de servicios educativos la ejercen obligatoriamente los profesionales que tienen el título de educadores infantiles<xref ref-type="bibr" rid="B2"><sup>2</sup></xref>. El tiempo de actividades pedagógicas (tiempo lectivo) lo tienen que garantizar, en cada sala, los profesionales y el de prolongación del horario de atención, por no tener una intencionalidad pedagógica, quien lo asegura debe contar con un título superior al de la escolaridad obligatoria<xref ref-type="bibr" rid="B2"><sup>2</sup></xref>. </p>
			<p>En este contexto, puesto que los estudiantes de Enfermería realizan la enseñanza clínica en guarderías/jardines de infancia y una vez comprobada la carencia de investigaciones desarrolladas en Portugal sobre esta temática, se llevó a cabo un estudio descriptivo y exploratorio, que siguió la metodología cualitativa para responder a la pregunta: ¿Qué valoran los profesores de enfermería en el papel del enfermero en la guardería/el jardín de infancia? </p>
			<p>Con este estudio se pretende conocer lo que valoran los profesores en el papel del enfermero en las guarderías/jardines de infancia.</p>
		</sec>
		<sec sec-type="materials|methods">
			<title>MATERIAL Y MÉTODO</title>
			<p>Se realizó un estudio descriptivo y exploratorio que siguió la metodología cualitativa con los profesores especialistas en Enfermería de Salud Infantil y Pediátrica (EESIP) que pertenecen a la Unidad Científico Pedagógica de Enfermería de Salud del Niño y del Adolescente (UCP - ESCA) de una escuela superior de enfermería, una vez que la presidenta de la escuela superior de enfermería donde se realizó el estudio y la Comisión de Ética de la Unidad de Investigación en Ciencias de la Salud: Enfermería así lo aprobaran (Dictamen N.º P 336 - 03/2016). </p>
			<p>La UCP- ESCA se creó con base en los Estatutos de la escuela superior de enfermería, homologados por el Decreto de aplicación n.º 50/2008 (de 9 de septiembre) y publicados en el Diario de la República de 24 de septiembre de 2008<xref ref-type="bibr" rid="B3"><sup>3</sup></xref>. Esta cuenta con un reglamento propio aprobado por la presidenta de la escuela superior de enfermería el 16 de julio de 2013, y tiene catorce miembros, de los cuales diez pertenecen al personal de la escuela superior de enfermería y cuatro son asistentes invitados. De los asistentes invitados tres formaron parte de la UCP - ESCA en el año lectivo 2015/2016 y uno en 2016/2017. Todos los miembros de la UCP son EESIP, trece poseen el grado de master y siete de doctor. Un profesor tiene posdoctorado en Enfermería y cuatro poseen el título de Especialista en Enfermería (Decreto Ley n.º 206/2009)<xref ref-type="bibr" rid="B4"><sup>4</sup></xref>. La coordina un profesor y un vicecoordinador. De los 14 miembros que forman parte de esta, diez son profesores de enseñanza superior politécnica; de estos, siete son profesores coordinadores y los demás profesores adjuntos.</p>
			<p>Para desarrollar el estudio, se utilizó una muestra intencional. Los criterios de inclusión se basaron en que los participantes fueran profesores de la escuela superior de enfermería donde se desarrolló el estudio; perteneciesen a la UCP - ESCA, fueran enfermeros EESIP y aceptaran participar en el estudio.</p>
			<p>En el estudio de campo se recurrió a entrevistas semiestructuradas, realizadas entre diciembre de 2016 y febrero de 2017. Aunque se elaboró un guion para orientar las entrevistas, estas se desarrollaron de forma flexible. Se contactó con cada participante de forma personal y se le entregó la solicitud de colaboración en el estudio. Después de haber aceptado participar, se firmó el documento de aceptación de participación en la investigación. El día, la hora y el lugar de la entrevista se fijaron de acuerdo con la preferencia de cada participante. Las entrevistas se realizaron en los lugares de trabajo de los participantes o en el departamento de la investigadora, sin interrupciones. Se le pidió a cada participante una autorización para la grabación magnética de la entrevista. El tiempo de realización de cada entrevista osciló entre 30 y 45 minutos. Al final, se transcribió cada una de ellas, se destruyó la grabación de audio y se organizó en archivos individuales. Se codificó cada uno de los archivos y se asignó a cada entrevista una numeración: E1, E2, E3 hasta E7. Dicha numeración solo la conocía la investigadora.</p>
			<p>Siete profesores aceptaron participar en el estudio, cuatro del sexo femenino y tres del masculino, con una media de edad de 56 años, desarrollan su actividad profesional en la escuela desde hace 23 años, de media, y eran enfermeros EESIP desde hace 22 años, de media. La totalidad de los profesores pertenece a la UCP - ESCA desde que se creó. De los siete profesores, cinco son doctores. También cinco poseen la categoría profesional de profesor coordinador. Cuatro de los profesores han orientado a estudiantes en guarderías. En el tratamiento de la información atendiendo al tema, la pregunta de partida y los objetivos, se recurrió al análisis de contenido de Bardin<xref ref-type="bibr" rid="B5"><sup>5</sup></xref>. Todo método de identificación de las categorías y subcategorías sugerido por Bardin es hipotético-deductivo<xref ref-type="bibr" rid="B6"><sup>6</sup></xref>. En la elección de la técnica para analizar el material recogido se optó por el análisis categorial.</p>
		</sec>
		<sec sec-type="results|discussion">
			<title>RESULTADOS Y DISCUSIÓN</title>
			<p>De la lectura y el análisis de las entrevistas realizadas a los siete profesores surgieron los temas: Presencia del enfermero en la guardería / jardín de infancia; Papel del enfermero en la guardería / jardín de infancia e Intervenciones desarrolladas por el enfermero.</p>
			<p>Presencia del enfermero en la guardería/ jardín de infancia</p>
			<p>Algunos profesores defienden la presencia del enfermero a tiempo completo en la guardería / jardín de infancia.</p>
			<disp-quote>
				<p>«<italic>Mira, (...) veo bien que un enfermero desarrolle su papel, su profesión en la guardería</italic>». (E1)</p>
			</disp-quote>
			<disp-quote>
				<p>«<italic>Un enfermero en la guardería pienso que es un tema en el que pensar, un asunto relevante en el que las instituciones que se encargan de nuestros niños deberían pensar</italic>». (E2)</p>
			</disp-quote>
			<disp-quote>
				<p>«<italic>Creo que sería importante que hubiese un enfermero que, permanentemente, al menos 4 horas al día. Creo que sería importante. (...). Esto depende del tamaño de las guarderías, creo que sería posible estar, tener un trabajo, hacer un trabajo interesante</italic>». (E5)</p>
			</disp-quote>
			<disp-quote>
				<p>«<italic>En mi opinión, el enfermero, para poder tener como foco de atención al niño, la familia y los otros profesionales que trabajan en la guardería, tiene que permanecer diariamente en la guardería</italic>». (E6)</p>
			</disp-quote>
			<p>Existen otros que dudan de la necesidad de este profesional en una guardería/ jardín de infancia. </p>
			<disp-quote>
				<p>«<italic>No estoy seguro si es fundamental un enfermero en una guardería, (...). Es un enfermero de la UCC (Unidad de Cuidados en la Comunidad), por ejemplo, del Centro de Salud, que, digamos, tiene allí un espacio avanzado en la guardería. (...) Pero a tiempo completo en una guardería, a menos que sea un director de la guardería, que sea gestor de la guardería y simultáneamente con un papel adicional de prestador de cuidados. Ahora, un enfermero a tiempo completo en una guardería, para dar los comprimidos a los niños. (...) Cada guardería debe tener un enfermero de referencia, del Centro de Salud».</italic> (E3)</p>
			</disp-quote>
			<disp-quote>
				<p>«<italic>Puede ser y es una ayuda útil. Ahora, tener un enfermero a tiempo completo para eso, no es técnicamente viable, es impensable en la sociedad de hoy</italic>». (E4)</p>
			</disp-quote>
			<p>Se puede observar que la presencia del enfermero en la guardería / jardín de infancia como elemento del equipo multiprofesional no es unánime en el discurso de los profesores, aunque la inserción del profesional de enfermería en el equipo fijo de funcionarios de una guardería busca mejorar la asistencia al niño adscrito a la misma<xref ref-type="bibr" rid="B7"><sup>7</sup></xref>. Integrar la educación en la salud en las guarderías y los centros preescolares bajo la supervisión del enfermero se convierte en un asunto prioritario, ya que el enfermero tiene en su formación académica una amplia variedad de conocimientos que se pueden aplicar de manera beneficiosa en los niños. Asimismo, Motta, Silva, Marta, Araújo, Francisco y Junior (2012)<xref ref-type="bibr" rid="B8"><sup>8</sup></xref> defienden la presencia del enfermero en estas instituciones y alegan que la formación lleva al cuidado del humano de forma holística, y busca, principalmente, la promoción de la salud. La actuación del enfermero en una guardería/ jardín de infancia o en cualquier otro contexto va más allá de la administración terapéutica o de intervenciones interdependientes. En España el papel del enfermero escolar que ejerce su trabajo con niños y jóvenes en guarderías, escuelas primarias y secundarias, públicas y privadas, tiene más de tres décadas<xref ref-type="bibr" rid="B9"><sup>9</sup></xref>. El enfermero escolar es el profesional apto para desarrollar intervenciones autónomas que incluyen la promoción de la salud, la prevención de la enfermedad y la asistencia al niño sano o enfermo, así como su rehabilitación dentro de un equipo multiprofesional y en colaboración con otros enfermeros especialistas de otras áreas.</p>
			<p>En Portugal, el Estatuto de los Jardines de Infancia del sistema público de educación preescolar se aprobó por el Decreto Ley n.º 542/79, de 31 de diciembre<xref ref-type="bibr" rid="B10"><sup>10</sup></xref>. En cuanto al personal técnico está previsto, respectivamente, en los n.º 2 y 3 del artículo 44 del Capítulo XI que «En los jardines de infancia que dependen del Ministerio de Asuntos Sociales habrá personal auxiliar del personal técnico». Y «Los jardines de infancia que dependen del Ministerio de Educación podrán además contratar a personal técnico en las condiciones previstas en el presente Estatuto». En el n.º 1 del artículo 55 se puede leer: «Por orden conjunta del Ministerio de Hacienda y de Educación, así como del Secretario de Estado de la Administración Pública se podrá contratar a profesionales para apoyo temporal en los jardines de infancia en ámbitos de la salud, psicopedagogía y otros».</p>
			<p>Papel del enfermero en la guardería/ jardín de infancia</p>
			<p>Para los profesores, el enfermero en la guardería/jardín de infancia tiene un papel preponderante. </p>
			<disp-quote>
				<p><italic>«Pienso que el papel del enfermero en la guardería es tan importante como el papel de otro profesional». (E1)</italic></p>
			</disp-quote>
			<disp-quote>
				<p><italic>«Creo que el papel del enfermero en una guardería es algo que puede ser importante (...) el papel del enfermero puede ser muy relevante». (E2)</italic></p>
			</disp-quote>
			<disp-quote>
				<p><italic>«Bien, el papel del enfermero en la guardería es, desde mi punto de vista, muy importante». (E6)</italic></p>
			</disp-quote>
			<p>El enfermero en las escuelas, integrado en la comunidad educativa, tiene un valor añadido, eficaz y eficiente. Junto con el cuerpo docente trabaja para normalizar la vida diaria de los niños y adolescentes sanos o con problemas de salud, y promueve estilos de vida saludables en toda la población escolar y la comunidad educativa<xref ref-type="bibr" rid="B9"><sup>9</sup></xref>. El enfermero es el profesional que, con una actitud científica responsable, ejerce el liderazgo en el cuidado al niño y al adolescente, sano, con enfermedad aguda o crónica o discapacitado, y está preparado para planear, ejecutar y evaluar programas de salud, desarrollar investigación y enseñanza para mejorar la calidad de los servicios y contribuir así al progreso de la especialidad<xref ref-type="bibr" rid="B9"><sup>9</sup></xref>.</p>
			<p>También en el Programa Nacional de Salud Escolar de 2015 se puede leer que «<italic>Todos los niños y jóvenes tienen derecho a la salud y a la educación, y deben tener la oportunidad de asistir a una escuela que promueva la salud y el bienestar</italic>». (pág. 20)<xref ref-type="bibr" rid="B11"><sup>11</sup></xref>. Por lo tanto, la guardería y los jardines de infancia, como instituciones, tienen el deber de ofrecer condiciones para proporcionar un crecimiento y desarrollo integral y armonioso al niño en un ambiente con el menor riesgo posible de enfermar y ser víctima de accidentes. El enfermero, durante su formación, adquiere conocimientos para cuidar del ser humano de forma holística, por lo que es apto para prestar cuidados a los niños en las instituciones de educación infantil<xref ref-type="bibr" rid="B8"><sup>8</sup></xref>.</p>
			<p>E4, aunque considera útil el papel del enfermero, ve su intervención puntual cuando afirma:</p>
			<disp-quote>
				<p><italic>«Desde mi punto de vista puede desempeñar un papel útil, siempre que se integre en el centro de salud, en las USF (Unidad de Salud Familiar) o en organizaciones anteriores (...). Es una intervención siempre puntual y que está integrada en lo que son los programas de salud infantil desarrollados en los programas de salud comunitaria, es útil». (E4</italic>)</p>
			</disp-quote>
			<p>Intervenciones desarrolladas por el enfermero en la guardería/ jardín de infancia</p>
			<p>Para los profesores, el enfermero en la guardería/el jardín de infancia <bold>interviene respecto a los niños, las familias, los demás técnicos que desarrollan allí su actividad profesional y también en articulación con las estructuras de salud, la escuela y la familia.</bold></p>
			<p>La Asociación Madrileña de Enfermería en Centros Educativos <xref ref-type="bibr" rid="B9"><sup>9</sup></xref> defiende que las competencias desarrolladas por el enfermero escolar son las que prevé el reglamento de competencias del enfermero de cuidados generales, así como las previstas en el perfil de competencias del enfermero especialista en enfermería pediátrica, enfermería familiar y comunitaria y enfermería de salud mental. Entre las competencias del enfermero escolar se encuentran la atención integral al alumno, en la que se incluyen las competencias de comunicación y la asistencial, la gestión de la salud de la comunidad educativa, las competencias docentes, las competencias de investigación y las competencias de relaciones interprofesionales. Entre estas últimas se incluyen las relaciones del enfermero con la escuela, con el personal docente y otros profesionales, con los alumnos y padres, y con los servicios externos<xref ref-type="bibr" rid="B9"><sup>9</sup></xref>.</p>
			<p>Según los profesores en las intervenciones desarrolladas por el enfermero en la guardería / jardín de infancia en relación a los niños, destacaron <bold>la promoción del crecimiento y del desarrollo.</bold></p>
			<disp-quote>
				<p><italic>«El papel del enfermero (...) es acompañar el desarrollo del niño, (...), y su papel es, de hecho, un papel preventivo y de promoción de un crecimiento sano en el niño, (...) en la promoción tanto de su desarrollo como de su crecimiento sano». (E1)</italic></p>
			</disp-quote>
			<disp-quote>
				<p><italic>«(...) primero puede hacer un trabajo de colaboración en el área de promoción y desarrollo infantil con los educadores. Creo que pueden desarrollar preferentemente las áreas vinculadas a la promoción del desarrollo, puesto que cuentan con un apoyo interesante de los educadores. E incluso porque logran realizar una evaluación del desarrollo de forma más realista, más fácil, más contextualizada (...). En cuanto a la promoción del desarrollo, hay un conjunto de áreas que se pueden articular muy bien entre el enfermero, los padres y los educadores, lo que, por lo tanto, revertirá claramente en un fuerte beneficio para el niño. Y hablamos de diversas áreas, van desde aspectos más biológicos, como la alimentación, a otros más ligados a la educación, a la disciplina, a los límites (...). (E2)</italic></p>
			</disp-quote>
			<p>La actuación del enfermero en la guardería es de gran complejidad y pone en evidencia la importancia del conocimiento de las especificidades de las características del desarrollo del niño mediante actividades de cuidado, vigilancia del desarrollo / crecimiento, necesidades esenciales en la infancia, consulta de enfermería, formación/educación continuada, trabajo multiprofesional, educación en salud y gestión de recursos<xref ref-type="bibr" rid="B12"><sup>12</sup></xref>. La guardería y los jardines de infancia, como instituciones, tienen el deber de ofrecer condiciones que proporcionen un crecimiento y desarrollo integral y armónico del niño -en los aspectos físico, psicológico, intelectual y social- complementados con la acción de la familia<xref ref-type="bibr" rid="B12"><sup>12</sup></xref>. La evaluación del bienestar total del niño proviene de la evaluación de los datos obtenidos en un amplio historial de salud y familiar, así como del examen físico y de la evaluación del desarrollo<xref ref-type="bibr" rid="B7"><sup>7</sup></xref>. </p>
			<p>También se mencionó <bold>la prevención y el tratamiento de la enfermedad</bold> en el discurso de los profesores. </p>
			<disp-quote>
				<p><italic>«Tiene un papel importante (...), por ejemplo, (...) en la prevención de las enfermedades, en el seguimiento, e incluso en la vigilancia de la salud en cuanto a la vacunación. Todo ello, creo que sí es un factor importante (...). (E1)</italic></p>
			</disp-quote>
			<disp-quote>
				<p><italic>«(...) de ahí un papel muy importante desde la prevención de la enfermedad (...) hasta el posible tratamiento. (...) muchas veces los educadores llaman a los padres para que los vayan a buscar, mientras un enfermero controla la situación, eso no sería necesario, por lo tanto, significa que incluso en cuanto a productividad, los padres necesitarían faltar menos si hay un enfermero con conocimientos profundos en esta área». (E2)</italic></p>
			</disp-quote>
			<disp-quote>
				<p><italic>«(...) no solo en la cuestión del apoyo al niño que está enfermo o para ayudar a diagnosticar algunos problemas». (E5)</italic></p>
			</disp-quote>
			<disp-quote>
				<p><italic>«Es estar atento a la identificación de problemas de salud del niño, tener en cuenta la forma como es, cómo se hace, digamos la articulación entre el niño y las familias en cuanto a la emocionalidad, los cuidados que se prestan a esos niños, (...). Por ejemplo, un niño que tiene un pico febril, pero que, en realidad, no presenta otras señales u otros síntomas coexistentes u otros signos de riesgo y que, en realidad, el enfermero puede cuidarlo, administrarle la medicación adecuada, digamos que debe ser antipirética por ejemplo, (...)».(E6)</italic></p>
			</disp-quote>
			<disp-quote>
				<p><italic>«El papel del enfermero será detectar, digamos así, algunos cambios de comportamiento de los niños, que luego más tarde pueden repercutir en su salud, y que si estamos diariamente con el niño, podemos intervenir de forma inmediata siempre que lo consideremos necesario». (E7).</italic></p>
			</disp-quote>
			<p>Si el niño presenta signos y síntomas de una patología, el enfermero, con sus conocimientos, es capaz de identificar y entender la patología asociada a los signos y síntomas que el niño presenta y poner en práctica acciones que mejoren o alivien su situación, así como comprender si puede o no permanecer en la institución teniendo en cuenta el cuadro clínico. </p>
			<p>La no especialización y la falta de conocimiento científico en las cuestiones relacionadas con la salud por parte de los profesionales que actúan en las guarderías implica que no se realice una evaluación del estado de salud del niño, lo que compromete las acciones que podrían implementarse precozmente para minimizar la situación<xref ref-type="bibr" rid="B7"><sup>7</sup></xref>. La presencia del enfermero en la guardería y el jardín de infancia que asiste al niño de forma integral y observa las prácticas de cuidados ejercidos por otros profesionales permite que se trace un plan de actuación que identifica esos factores, disminuye la aparición de enfermedades prevalentes en la infancia, ayuda en las condiciones de vida de la familia, que mejoran a medida que el niño se enferma menos, coopera para conseguir un espacio favorable al desarrollo infantil y también es relevante para la calidad de la enseñanza, dado que la salud está directamente ligada al aprendizaje<xref ref-type="bibr" rid="B8"><sup>8</sup></xref>. </p>
			<p>El profesional de enfermería en los equipos fijos de la guardería y/o el jardín de infancia tendría un conocimiento y un mayor control en lo que se refiere a la situación vacunal del niño, así como en la administración de terapias<xref ref-type="bibr" rid="B7"><sup>7</sup></xref>. Cualquier persona que trabaje en la institución que haya recibido la indicación de los padres o una prescripción médica puede administrar todo tipo de terapia. Sin embargo, no todos tienen conocimientos suficientes sobre la misma. El enfermero tiene una preparación académica que le permite actuar en esta área que exige responsabilidad y conocimiento<xref ref-type="bibr" rid="B7"><sup>7</sup></xref>. </p>
			<p>La promoción de la salud fue otra intervención mencionada por los profesores. </p>
			<disp-quote>
				<p><italic>«Tiene un papel importante de educación para la salud, por ejemplo, en varias vertientes (...), en caso también de otras sesiones que pueden suceder sobre la educación para la salud, sobre la alimentación (...)». (E1)</italic></p>
			</disp-quote>
			<disp-quote>
				<p><italic>«(...) desde la promoción hasta el posible tratamiento. (...)». (E2)</italic></p>
			</disp-quote>
			<disp-quote>
				<p><italic>«(...) tiene todo un trabajo para promover la salud de los niños, trabajo que puede desarrollarse directamente con los niños, especialmente con algunas sesiones de educación». (E6)</italic></p>
			</disp-quote>
			<p>El cuidado del niño implica comprenderlo en su singularidad, como un ser que está en continuo proceso de crecimiento y desarrollo. Sus primeros años de vida son un período de formación y creación de hábitos que pueden durar toda la vida, tales como cuidar de sí mismo y de su salud. A este respecto, la institución educativa constituye un excelente lugar para implementar programas de promoción de la salud, que pueden contribuir a mejorar las prácticas de cuidado ofrecidas directamente a los niños y estimular la adopción de hábitos saludables desde la infancia<xref ref-type="bibr" rid="B13"><sup>13</sup></xref>. El contacto educativo iniciado en estas instituciones prepara a los niños para futuras responsabilidades que vivirán posteriormente. Por lo tanto, la educación en la salud también contribuirá a la formación de ciudadanos conscientes y saludables<xref ref-type="bibr" rid="B7"><sup>7</sup></xref>. El niño es un gran multiplicador de información, lleva a casa las orientaciones adquiridas y las transforma en conocimientos para toda la vida. Es evidente que el seguimiento por parte de los familiares es fundamental para que las cuestiones abordadas en las sesiones de educación para la salud se implementen de forma eficaz.</p>
			<p>Para los profesores, <bold>la actuación ante una urgencia</bold> es otra intervención que el enfermero desarrolla en relación a los niños. </p>
			<disp-quote>
				<p><italic>«Tiene un papel importante (...) en varias vertientes, por ejemplo, en caso de urgencia (...)». (E1)</italic></p>
			</disp-quote>
			<p>En una guardería se encuentran niños de diversas edades, con diferentes focos de descubrimiento, por lo que es casi inevitable que ocurran accidentes o incidentes. De ahí la importancia de que los enfermeros participen en estos lugares, y que tengan en cuenta riesgos como quemaduras, traumas, sofocos, atragantamientos, entre otros<xref ref-type="bibr" rid="B7"><sup>7</sup></xref>.</p>
			<p>Sin embargo, también para los profesores <bold>las intervenciones del enfermero se desarrollan junto a la familia y capacitan a los padres.</bold></p>
			<disp-quote>
				<p>«<italic>También pueden actuar en relación a la familia, tener un papel que previene algunas situaciones si son situaciones que pueden señalizarse, ser también este puente entre el niño y la guardería o la familia del niño, tener siempre como objetivo que, hablamos de un contexto o de un binomio niño-familia, si el niño no está bien, la familia tampoco lo estará, y también pensar que lo contrario también puede suceder». (E1)</italic></p>
			</disp-quote>
			<disp-quote>
				<p><italic>«(...) y posiblemente algún apoyo y también a los padres (...). También para los padres, posiblemente, algún apoyo, situaciones que pueden diagnosticarse, por ejemplo, si el niño no come bien o si tiene alguna de esas dudas habituales de los padres, sobre el control de los esfínteres, depende de la edad, las etapas del desarrollo pueden tener un papel orientador en relación a los padres». (E5)</italic></p>
			</disp-quote>
			<disp-quote>
				<p><italic>«(...) al niño, para la familia, también a la familia, y la familia también es, de hecho, un foco, debe ser un foco de atención. El rastreo precoz, la falta de relación y estimulación, incluso con el niño fuera de la guardería, y eso es evidente en muchas situaciones. Hay muchos problemas que surgen en la relación del niño con la familia, que pueden rastrearse, que pueden abordarse con la familia de una forma positiva, de una forma promotora». (E6)</italic></p>
			</disp-quote>
			<p>Educar a los niños de forma consciente y sana garantiza un presente y un futuro provechoso. Las orientaciones preventivas consisten en suministrar información a las familias sobre el crecimiento y los desarrollos normales, así como sobre las prácticas educativas que involucren a padres e hijos, y que los ayuden en la convivencia, la obtención y el mantenimiento de la salud<xref ref-type="bibr" rid="B7"><sup>7</sup></xref>. </p>
			<p>Según los profesores, la presencia del enfermero en la guardería / jardín de infancia se traduce también en <bold>seguridad para los padres sobre el bienestar de su niño</bold> cuando se encuentra en la guardería mientras la madre y el padre están trabajando<xref ref-type="bibr" rid="B12"><sup>12</sup></xref>, <bold>y como beneficio de su actividad profesional</bold> les permite reducir los períodos de ausencia en el trabajo.</p>
			<disp-quote>
				<p><italic>«(...) si hay un enfermero al cuidado de los niños en la guardería, no es necesario que los padres falten al trabajo mientras que los niños se quedan en buenas manos». (E2)</italic></p>
			</disp-quote>
			<disp-quote>
				<p><italic>«(...) evitando obviamente que los padres, por ejemplo, falten a las actividades, a su trabajo, a sus actividades profesionales. Por otro lado, pienso que también es importante por parte del enfermero proporcionar o dar cierta seguridad a los padres en relación a los cuidados de salud que los niños tienen. Los padres se sienten más seguros si saben que hay alguien del área sanitaria que está trabajando directamente con sus hijos, que los vigila y los cuida, etc. Sienten más seguridad que si saben que no hay nadie con conocimientos en el lugar donde se encuentran sus hijos, que están, de hecho, en la guardería». (E6)</italic></p>
			</disp-quote>
			<p>Los profesores mencionaron también que <bold>los enfermeros intervienen con los demás técnicos que desarrollan su actividad profesional en la guardería / jardín de infancia.</bold></p>
			<disp-quote>
				<p><italic>«Puede tener no solo un papel complementario en el equipo que atiende al niño, sino también un papel de supervisión, por ejemplo, en las cuestiones relacionadas con la alimentación del niño, y no solo, y otras también». (E1)</italic></p>
			</disp-quote>
			<disp-quote>
				<p><italic>«Pero también en la formación del personal, (...) también y posiblemente también a los profesionales que allí trabajan, obviamente en relación todo, desde la propagación de infecciones, también orientar hacia las cuestiones del crecimiento y desarrollo infantil, pienso que sí es pertinente por supuesto».(E5)</italic></p>
			</disp-quote>
			<disp-quote>
				<p><italic>«Pero, muy particularmente, con las personas que trabajan directamente con los niños, ¿no es así? Aunque hay guarderías que efectivamente trabajan bien, en las que los propios funcionarios tienen formación, etc., para desarrollar los cuidados adecuados y ajustados a los niños, hay otras que, en realidad, los propios funcionarios necesitan mano, es necesario alertar sobre algunos cuidados y algunos riesgos que son inherentes a los niños, también hay que impartir formación en cuanto al cuidado inmediato en relación con la salud de los niños, y hay cuidados sanitarios que pueden ser, de hecho, dirigidos desde luego a un niño». (E6)</italic></p>
			</disp-quote>
			<disp-quote>
				<p><italic>«Motivar al niño para que ingiera adecuadamente agua es otro problema que también se observa en ciertas guarderías. No se valora ingerir agua después del ejercicio físico, durante la comida, (...). Hay también funcionarios que aún no pueden y no valoran la posición mientras el niño duerme (...), no valoran la posición (...). Otro aspecto que también surge con cierta frecuencia es la de lavarse las manos, lavarse las manos principalmente cuando hay prestación de cuidados de higiene, cambio de pañal, en que no se cuida el lavado de manos de un niño a otro. Por ejemplo, en relación a sonar la nariz al niño, les suenan la nariz a menudo con el mismo pañuelo de papel...». (E7)</italic></p>
			</disp-quote>
			<p>En cuanto a los profesionales de una guardería, destaca el acto de educar, acoger, alimentar, mantener la higiene y la organización del local. El vínculo entre el enfermero y la guardería / jardín de infancia posibilita innumerables beneficios no solo para el niño y la familia, sino también para construir una colaboración con los profesionales que desarrollan su actividad allí. Se puede ofrecer una seguridad a los profesionales de la institución en relación al saber actuar y/o poder solicitar intervención ante las posibles necesidades del niño y otras carencias sobre la salud. Estos tendrán en el enfermero un referente, un sistema de apoyo en las amplias cuestiones relativas a la salud infantil<xref ref-type="bibr" rid="B7"><sup>7</sup></xref>. El enfermero, como responsable de la asistencia sanitaria, en la guardería/l jardín de infancia puede mejorar la calidad del servicio prestado a la salud de los niños a través de la planificación, ejecución, supervisión y evaluación del servicio prestado<xref ref-type="bibr" rid="B8"><sup>8</sup></xref>. </p>
			<p>Los profesores consideran que el enfermero en la guardería/ jardín de infancia tiene además que intervenir <bold>en la articulación entre las estructuras de salud, la escuela y la familia.</bold></p>
			<disp-quote>
				<p><italic>«Después hay todo un conjunto de áreas vinculadas a la salud (...). Ahí el enfermero tiene un papel clave porque puede crear él mismo un buen vínculo entre las estructuras sanitarias y la institución, y es siempre un elemento que se debe considerar, tener en cuenta en esta articulación entre la escuela, en efecto, la escuela de los más pequeños y la familia». (E2)</italic></p>
			</disp-quote>
			<p>El enfermero se ve como un eslabón para el logro de los objetivos en la asistencia sanitaria. La asociación entre este y la institución hace posible estrechar el vínculo del niño y de la familia con los servicios sanitarios, lo que proporciona oportunidades para promocionar la salud, los hábitos de vida saludable, la vacunación, la prevención de problemas si se presta el cuidado en el momento oportuno<xref ref-type="bibr" rid="B7"><sup>7</sup></xref>. </p>
		</sec>
		<sec sec-type="conclusions">
			<title>CONCLUSIONES</title>
			<p>El estudio desarrollado permitió concluir que no todos los profesores tienen la misma visión del enfermero y de su papel en una guardería. Algunos profesores defienden la presencia del enfermero en estas instituciones a tiempo completo. Otros dudan de la necesidad de este profesional. La mayoría de los profesores consideran que el enfermero, en este espacio, tiene un papel preponderante y puede intervenir en relación a los niños, las familias, otros técnicos que desarrollan su actividad profesional en la guardería / jardín de infancia y también en articulación con las estructuras de salud, la escuela y la familia. Según los profesores, la presencia del enfermero se traduce también en seguridad para los padres sobre el bienestar de su niño cuando se encuentra en la guardería mientras la madre y el padre están trabajando, y en beneficio en relación a su actividad profesional, pues les permite reducir los períodos de ausencia en el trabajo.</p>
			<p>Con este estudio se pretendió contribuir con base en las pruebas científicas a la mejora de las prácticas de enseñanza-aprendizaje y al cambio de paradigma de enfermería. Este proyecto refleja la necesidad de incluir al enfermero en estas instituciones orientadas al desarrollo de los niños.</p>
			<p>La presencia del enfermero en las instituciones infantiles de forma continua es una temática poco estudiada y que no constituye en absoluto una realidad. Sin embargo, los beneficios identificados son muchos, y van desde atender las necesidades básicas de salud del niño, promocionar el crecimiento y estimular su desarrollo. A través de los conocimientos adquiridos durante los estudios de enfermería, la asistencia ofrecida al niño, la familia y otros profesionales que trabajan en estas instituciones donde los niños permanecen durante el período diario de trabajo de los padres tiene un gran alcance. El enfermero en la guardería tiene un papel preponderante en el niño, la familia, otros técnicos de gestión, de investigación y también docente.</p>
		</sec>
	</body>
	<back>
		<ref-list>
			<title>REFERENCIAS</title>
			<ref id="B1">
				<label>1</label>
				<mixed-citation>1. Escola Superior de Enfermagem de Coimbra. Ensino clinico de cuidados primários/diferenciados - área de Enfermagem de Saúde Infantil e Pediatria: Guia Orientador. Coimbra: ESEnfC; 2016.</mixed-citation>
				<element-citation publication-type="book">
					<person-group person-group-type="author">
						<collab>Escola Superior de Enfermagem de Coimbra</collab>
					</person-group>
					<source>Ensino clinico de cuidados primários/diferenciados - área de Enfermagem de Saúde Infantil e Pediatria: Guia Orientador</source>
					<year>2016</year>
					<publisher-loc>Coimbra</publisher-loc>
					<publisher-name>ESEnfC</publisher-name>
				</element-citation>
			</ref>
			<ref id="B2">
				<label>2</label>
				<mixed-citation>2. Ministério da Educação. Departamento da Educação Básica. A educação pré-escolar e os cuidados para a primeira infância em Portugal. Lisboa: Ministério da Educação. Departamento da Educação Básica; 2000.</mixed-citation>
				<element-citation publication-type="book">
					<person-group person-group-type="author">
						<collab>Ministério da Educação. Departamento da Educação Básica</collab>
					</person-group>
					<source>A educação pré-escolar e os cuidados para a primeira infância em Portugal</source>
					<publisher-loc>Lisboa</publisher-loc>
					<publisher-name>Ministério da Educação. Departamento da Educação Básica</publisher-name>
					<year>2000</year>
				</element-citation>
			</ref>
			<ref id="B3">
				<label>3</label>
				<mixed-citation>3. Despacho Normativo n.º 50/2008 - Estatutos da Escola Superior de Enfermagem de Coimbra, DR II Série, 185 (Set. 24, 2008).</mixed-citation>
				<element-citation publication-type="legal-doc">
					<article-title>Despacho Normativo n.º 50/2008 - Estatutos da Escola Superior de Enfermagem de Coimbra</article-title>
					<source>DR II Série, 185</source>
					<day>24</day>
					<month>09</month>
					<year>2008</year>
				</element-citation>
			</ref>
			<ref id="B4">
				<label>4</label>
				<mixed-citation>4. Decreto-Lei n.º 206/2009 - Aprova o regime jurídico do título de especialista, DR I Série, 168 (Ago. 31, 2009).</mixed-citation>
				<element-citation publication-type="legal-doc">
					<article-title>Decreto-Lei n.º 206/2009 - Aprova o regime jurídico do título de especialista</article-title>
					<source>DR I Série, 168</source>
					<day>31</day>
					<month>08</month>
					<year>2009</year>
				</element-citation>
			</ref>
			<ref id="B5">
				<label>5</label>
				<mixed-citation>5. Bardin L. Análise de conteúdo. 4ªEd. Lisboa: Edições 70; 2013.</mixed-citation>
				<element-citation publication-type="book">
					<person-group person-group-type="author">
						<name>
							<surname>Bardin</surname>
							<given-names>L</given-names>
						</name>
					</person-group>
					<source>Análise de conteúdo</source>
					<edition>4ªEd</edition>
					<publisher-loc>Lisboa</publisher-loc>
					<publisher-name>Edições 70</publisher-name>
					<year>2013</year>
				</element-citation>
			</ref>
			<ref id="B6">
				<label>6</label>
				<mixed-citation>6. Guerra IC. Pesquisa qualitativa e análise de conteúdo: sentidos e formas de uso. Estoril: Principia Editora; 2016.</mixed-citation>
				<element-citation publication-type="book">
					<person-group person-group-type="author">
						<name>
							<surname>Guerra</surname>
							<given-names>IC</given-names>
						</name>
					</person-group>
					<source>Pesquisa qualitativa e análise de conteúdo: sentidos e formas de uso</source>
					<year>2016</year>
					<publisher-loc>Estoril</publisher-loc>
					<publisher-name>Principia Editora</publisher-name>
				</element-citation>
			</ref>
			<ref id="B7">
				<label>7</label>
				<mixed-citation>7. Oliveira M, Santos PP, Silva W. A necessidade da inserção de enfermeiros nas creches: um aspecto para investigação de enfermagem. Barbacena, Brasil; 2012. Disponível em: URL: http://unipacweb.unipac.br/site/bb/tcc/tcc-5a59b6a323a3ad5c3b2987420561d1d9.pdf</mixed-citation>
				<element-citation publication-type="book">
					<person-group person-group-type="author">
						<name>
							<surname>Oliveira</surname>
							<given-names>M</given-names>
						</name>
						<name>
							<surname>Santos</surname>
							<given-names>PP</given-names>
						</name>
						<name>
							<surname>Silva</surname>
							<given-names>W</given-names>
						</name>
					</person-group>
					<source>A necessidade da inserção de enfermeiros nas creches: um aspecto para investigação de enfermagem</source>
					<year>2012</year>
					<publisher-loc>Barbacena</publisher-loc>
					<publisher-name>Brasil</publisher-name>
				</element-citation>
			</ref>
			<ref id="B8">
				<label>8</label>
				<mixed-citation>8. Motta JA, Silva PO, Marta CB, Araújo BBM, Francisco MTR, Junior HCS. O cuidado à criança na creche: integração entre saúde e educação. Rev Enf UERJ 2012;20(esp.2):771-776.</mixed-citation>
				<element-citation publication-type="journal">
					<person-group person-group-type="author">
						<name>
							<surname>Motta</surname>
							<given-names>JA</given-names>
						</name>
						<name>
							<surname>Silva</surname>
							<given-names>PO</given-names>
						</name>
						<name>
							<surname>Marta</surname>
							<given-names>CB</given-names>
						</name>
						<name>
							<surname>Araújo</surname>
							<given-names>BBM</given-names>
						</name>
						<name>
							<surname>Francisco</surname>
							<given-names>MTR</given-names>
						</name>
						<name>
							<surname>Junior</surname>
							<given-names>HCS</given-names>
						</name>
					</person-group>
					<article-title>O cuidado à criança na creche: integração entre saúde e educação</article-title>
					<source>Rev Enf UERJ</source>
					<year>2012</year>
					<volume>20</volume>
					<issue>esp.2</issue>
					<fpage>771</fpage>
					<lpage>776</lpage>
				</element-citation>
			</ref>
			<ref id="B9">
				<label>9</label>
				<mixed-citation>9. Asociación Madrileña de Enfermería en Centros Educativos. Propuesta sobre las competencias profesionales de la enfermería escolar. Madrid: Asociación Madrileña de Enfermería en Centros Educativos; 2016.</mixed-citation>
				<element-citation publication-type="book">
					<person-group person-group-type="author">
						<collab>Asociación Madrileña de Enfermería en Centros Educativos</collab>
					</person-group>
					<source>Propuesta sobre las competencias profesionales de la enfermería escolar</source>
					<year>2016</year>
					<publisher-loc>Madrid</publisher-loc>
					<publisher-name>Asociación Madrileña de Enfermería en Centros Educativos</publisher-name>
				</element-citation>
			</ref>
			<ref id="B10">
				<label>10</label>
				<mixed-citation>10. Decreto-Lei n.º 542/79 - Estatuto dos Jardins-de-Infância do sistema público de educação pré-escolar, DR I Série. 300, (Dez. 12, 1979).</mixed-citation>
				<element-citation publication-type="legal-doc">
					<article-title>Decreto-Lei n.º 542/79 - Estatuto dos Jardins-de-Infância do sistema público de educação pré-escolar</article-title>
					<source>DR I Série. 300</source>
					<day>12</day>
					<month>12</month>
					<year>1979</year>
				</element-citation>
			</ref>
			<ref id="B11">
				<label>11</label>
				<mixed-citation>11. Direcção Geral de Saúde. Programa Nacional de Saúde Escolar. Lisboa: Direcção Geral; 2015. Disponível em: URL: http://www.spp.pt/UserFiles/file/EVIDENCIAS%20EM%20PEDIATRIA/015_2015_AGO.2015.pdf</mixed-citation>
				<element-citation publication-type="book">
					<person-group person-group-type="author">
						<collab>Direcção Geral de Saúde</collab>
					</person-group>
					<source>Programa Nacional de Saúde Escolar</source>
					<year>2015</year>
					<publisher-loc>Lisboa</publisher-loc>
					<publisher-name>Direcção Geral</publisher-name>
				</element-citation>
			</ref>
			<ref id="B12">
				<label>12</label>
				<mixed-citation>12. Fornari BCB, Saparolli ECL, Silva MB. O(A) enfermeiro(a) na unidade de educação infantil/ creche: a complexidade de suas atribuições. Brasil. Disponível em: URL: <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.convibra.org/upload/paper/2013/74/2013_74_6421.pdf">http://www.convibra.org/upload/paper/2013/74/2013_74_6421.pdf</ext-link>
				</mixed-citation>
				<element-citation publication-type="book">
					<person-group person-group-type="author">
						<name>
							<surname>Fornari</surname>
							<given-names>BCB</given-names>
						</name>
						<name>
							<surname>Saparolli</surname>
							<given-names>ECL</given-names>
						</name>
						<name>
							<surname>Silva</surname>
							<given-names>MB</given-names>
						</name>
					</person-group>
					<source>O(A) enfermeiro(a) na unidade de educação infantil/ creche: a complexidade de suas atribuições</source>
					<publisher-loc>Brasil</publisher-loc>
					<ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.convibra.org/upload/paper/2013/74/2013_74_6421.pdf">http://www.convibra.org/upload/paper/2013/74/2013_74_6421.pdf</ext-link>
				</element-citation>
			</ref>
			<ref id="B13">
				<label>13</label>
				<mixed-citation>13. Silva JKA, Maranhão DG. Participação do enfermeiro no cuidado à saúde de crianças usuárias de creche. Rev Enf UNISA 2009. Disponível em: URL: <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.unisa.br/graduacao/biologicas/enfer/revista/arquivos/2009-1-05.pdf">http://www.unisa.br/graduacao/biologicas/enfer/revista/arquivos/2009-1-05.pdf</ext-link>
				</mixed-citation>
				<element-citation publication-type="journal">
					<person-group person-group-type="author">
						<name>
							<surname>Silva</surname>
							<given-names>JKA</given-names>
						</name>
						<name>
							<surname>Maranhão</surname>
							<given-names>DG</given-names>
						</name>
					</person-group>
					<article-title>Participação do enfermeiro no cuidado à saúde de crianças usuárias de creche</article-title>
					<source>Rev Enf UNISA</source>
					<year>2009</year>
					<ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.unisa.br/graduacao/biologicas/enfer/revista/arquivos/2009-1-05.pdf">http://www.unisa.br/graduacao/biologicas/enfer/revista/arquivos/2009-1-05.pdf</ext-link>
				</element-citation>
			</ref>
		</ref-list>
	</back>
	<!--sub-article article-type="translation" id="s1" xml:lang="en">
		<front-stub>
			<article-categories>
				<subj-group subj-group-type="heading">
					<subject>Articles</subject>
				</subj-group>
			</article-categories>
			<title-group>
				<article-title>The Nurse in Nurseries/Kindergartens: The Perspective of Teachers from a Nursing School</article-title>
			</title-group>
			<abstract>
				<title>ABSTRACT:</title>
				<sec>
					<title>Introduction:</title>
					<p> The increasing need for continuous nursing interventions in child daycare settings is an understudied topic. In addition, the presence of a nurse in these facilities is still far from being a reality. In the Nursing School of Coimbra, students’ clinical training in the area of Child Health and Pediatric Nursing takes place in nurseries/kindergartens. </p>
				</sec>
				<sec>
					<title>Objectives:</title>
					<p> To identify nursing teachers’ perceptions of the most important aspects of nurses’ role in nurseries/kindergartens. </p>
				</sec>
				<sec>
					<title>Methods:</title>
					<p> A qualitative, descriptive, exploratory study was conducted using semi-structured interviews with seven teachers between December 2016 and February 2017. Each interview lasted 30 to 45 minutes. Data were analyzed though the content analysis technique using categorical data analysis. The study was accepted by the President of the Nursing School and approved by the Ethics Committee of the Health Sciences Research Unit: Nursing.</p>
				</sec>
				<sec>
					<title>Results: </title>
					<p>Some teachers believe that nurseries/kindergartens should have full-time nurses. Most teachers believe that nurses play a key role in these settings by working with children, families, and other professionals in collaboration with health structures, the school, and the family systems. Nurses’ presence provides parents with a sense of security regarding their children's well-being and allows reducing work absenteeism.</p>
				</sec>
				<sec>
					<title>Conclusion:</title>
					<p> Not all teachers share the same opinion about nurses’ presence and role in nurseries/kindergartens. Nurses play a key role in the intervention with children, families, and other professionals, as well as in areas such as management, research, and teaching.</p>
				</sec>
			</abstract>
			<kwd-group xml:lang="en">
				<title>Keywords:</title>
				<kwd>Pediatric Nursing</kwd>
				<kwd>Nurse's Role</kwd>
				<kwd>Child</kwd>
				<kwd>Child Day Care Centers</kwd>
			</kwd-group>
		</front-stub>
		<body>
			<sec sec-type="intro">
				<title>INTRODUCTION</title>
				<p>In Nursing, clinical training is an essential period in students’ training. It allows nursing students to learn as members of a team, in direct contact with healthy and ill individuals, and/or as part of a group in the planning, implementation, and evaluation of comprehensive nursing care based on the acquired knowledge and skills<xref ref-type="bibr" rid="B1"><sup>1</sup></xref>. According to the Guide to Clinical Training in Child Health and Pediatric Nursing<xref ref-type="bibr" rid="B1"><sup>1</sup></xref>, students are expected to develop skills in order to deliver comprehensive care to children and families. Students’ clinical training in this area takes place in hospital institutions and in nurseries/kindergartens. </p>
				<p>Nurseries/kindergartens are places designed to accommodate children aged 0 to 6 years. The nursery is a socio-educational response aimed at children aged between 3 months and 3 years<xref ref-type="bibr" rid="B2"><sup>2</sup></xref>. It provides children with adequate conditions for an overall harmonious development during their parents’ work schedule, while collaborating with families throughout the whole education process. The kindergarten is a pre-school education institution for children aged 3 to 5 years. It aims at promoting children’s development, providing educational and family support activities. As the first stage of basic education, pre-school education focuses on the balanced development of children’s potential, giving them the opportunity to develop their autonomy and socialization skills, preparing them for a successful education path, and supporting the families in children’s education<xref ref-type="bibr" rid="B2"><sup>2</sup></xref>. Only professionals with a Bachelor’s degree in Early Childhood Education can provide educational services in nurseries and kindergartens<xref ref-type="bibr" rid="B2"><sup>2</sup></xref>. These professionals must ensure the pedagogical activities during the school period; extended service hours, which have no pedagogical purpose, can be ensured by other professionals, who must possess, at least, compulsory education<xref ref-type="bibr" rid="B2"><sup>2</sup></xref>. </p>
				<p>In this context, since nursing students conduct their clinical training in nurseries/kindergartens and considering that this is an understudied topic in Portugal, a qualitative, descriptive, exploratory study was developed to answer the following question: what are nursing teachers’ perceptions of the most important aspects of nurses’ role in nurseries/kindergartens? </p>
				<p>This study aims at identifying nursing teachers’ perceptions of the most important aspects of nurses’ role in nurseries/kindergartens.</p>
			</sec>
			<sec sec-type="materials|methods">
				<title>MATERIAL AND METHOD</title>
				<p>A qualitative, descriptive, exploratory study was conducted. The sample was composed of teachers who hold a specialization degree in Child Health and Pediatric Nursing (CHPN) and belong to the Scientific-Pedagogical Unit of Child and Adolescent Health Nursing (<italic>Unidade Científico-Pedagógica de Enfermagem de Saúde da Criança e do Adolescente</italic>, UCP-ESCA) of a Nursing School. The study was accepted by the President of the Nursing School where the study was conducted and approved by the Ethics Committee of the Health Sciences Research Unit: Nursing (Opinion No. P 336 - 03/2016). </p>
				<p>The UCP-ESCA was established in the Statutes of the Nursing School, which were homologated by Order No. 50/2008 (9<sup>th</sup> September) and published in the Official Portuguese Journal on 24 September 2008<xref ref-type="bibr" rid="B3"><sup>3</sup></xref>. It has its own regulations, which were approved by the President of the Nursing School on 16 July 2013. It is composed of 14 members: 10 members of the Nursing School faculty and four visiting assistant teachers (three became members of UCP-ESCA in the 2015/2016 academic year and one in 2016/2017). All UCP-ESCA members are Nurse Specialists in CHPN; 13 hold a Master's degree; and 7 hold a Doctoral degree. One teacher holds a Post-doctoral degree in Nursing and four hold the title of Nurse Specialist (Decreto-Lei n.º 206/2009)<xref ref-type="bibr" rid="B4"><sup>4</sup></xref>. The UCP-ESCA is coordinated by a Professor and a Co-coordinator. Ten of the 14 members integrate the Polytechnic Higher Education career teaching staff (seven as Coordinating Professors and three as Adjunct Professors).</p>
				<p>The sample was selected through a convenience sampling technique. The following inclusion criteria were applied: teachers of the Nursing School where the study was developed; members of the UCP-ESCA; nurse specialists in CHPN; and agreeing to participate in the study.</p>
				<p>Semi-structured interviews were conducted between December 2016 and February 2017. Although a guiding script was prepared, interviews had a flexible structure. Each participant was personally contacted and asked to sign an informed consent form in order to participate in the study. Interviews were scheduled to a date, time, and place that were convenient to each participant. They were conducted at the participant’s or researcher’s office. Participants were asked to agree with the audio recording of the interviews. Each interview lasted 30 to 45 minutes, uninterruptedly. Interviews were subsequently transcribed and organized into individual files, and the audio recordings were destroyed. Each individual file was coded by the researcher and a number was assigned to each interview: I1, I2, I3 ... I7.</p>
				<p>The sample was composed of seven teachers who agreed to participate in the study (four women and three men), with a mean age of 56 years. On average, they had been working at the school for 23 years and were Nurse Specialists in CHPN for 22 years. All of the teachers belonged to the UCP-ESCA since its foundation. Five teachers had a Doctoral degree and five were Coordinating Professors. Four teachers had experience in supervising nursing students during clinical training in nurseries/kindergartens.</p>
				<p>Bardin’s content analysis technique<xref ref-type="bibr" rid="B5"><sup>5</sup></xref> was used to process data based on the topic under study, the research question, and the study objectives. Categories and subcategories were identified using the hypothetical-deductive model as suggested by Bardin<xref ref-type="bibr" rid="B6"><sup>6</sup></xref>. Data were analyzed using categorical analysis.</p>
			</sec>
			<sec sec-type="results|discussion">
				<title>RESULTS AND DISCUSSION</title>
				<p>From the analysis of the interviews conducted with the seven teachers, the following categories emerged: Nurse’s presence in the nursery/kindergarten; Nurse’s role in the nursery/kindergarten; and Interventions developed by nurses in the nursery/kindergarten.</p>
				<p>Nurse’s presence in the nursery/kindergarten</p>
				<p>Some teachers believe that nurseries/kindergartens should have a full-time nurse.</p>
				<disp-quote>
					<p> “<italic>Look (…) I can see nurses having a role there, working in a nursery.</italic>” (I1)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>Nurses in the nursery, I think it’s something to think about, it’s a relevant topic for the institutions that care for our children.</italic>” (I2)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>I think that a nurse would be important, if not full-time, at least 4 hours a day. I think it would be important. (…). It depends on the size of the nursery; I think it could happen, having a job, making an interesting work.</italic>” (I5)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>In my opinion, for the nurse to focus his attention on the child, the family, and other professionals who work in the nursery, he has to be in the nursery on a daily basis.</italic>” (I6)</p>
				</disp-quote>
				<p>In turn, other teachers question the need for the presence of nurses in nurseries/kindergartens.</p>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>I’m not even sure if having a nurse in a nursery is that important, (…). For example, it’s a nurse from the CCU (Community Care Unit), from the Health Care Center, who has, let’s say, an extended place to deliver care in the nursery. (…) But as a full-time nurse, unless he also acts as a director of the nursery, a nursery manager working at the same time as health professional, but not as a full-time nurse at a nursery, to give children their medication. (…) Each nursery should have a nurse of reference, at the Health Care Center.</italic>” (I3)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>It</italic> c<italic>an be and is a useful source of support, but having a full-time nurse is not technically feasible, it is unthinkable in today's society.</italic>” (I4).</p>
				</disp-quote>
				<p>According to the teachers’ accounts, not all of them share the same opinion about the presence of the nurse in nurseries/kindergartens as a member of the multidisciplinary team; however, the nurse’s integration into the permanent staff of a nursery aims at improving child care delivery<xref ref-type="bibr" rid="B7"><sup>7</sup></xref>. The incorporation of health education in nurseries and pre-schools under nurses’ supervision is a priority since nurses possess a wide range of knowledge that can benefit children. In addition, Motta, Silva, Marta, Araújo, Francisco, and Junior (2012)<xref ref-type="bibr" rid="B8"><sup>8</sup></xref> argue for nurses’ presence in these institutions, stating that their training as nurses focuses on the delivery of holistic care to human beings, mostly aimed at health promotion. Nurses’ interventions in a nursery/kindergarten, or in any other setting, go beyond the administration of medication or interdependent interventions. In Spain, school health nurses have been working with children and young people in public and private nurseries, primary and secondary schools for more than three decades<xref ref-type="bibr" rid="B9"><sup>9</sup></xref>. The school health nurse is capable of developing autonomous interventions, namely in the areas of health promotion, disease prevention, and assistance to healthy or ill children and their rehabilitation, within the scope of a multidisciplinary team and in collaboration with nurse specialists from other areas<xref ref-type="bibr" rid="B9"><sup>9</sup></xref>.</p>
				<p>In Portugal, the statutes of kindergartens integrated into the pre-school public system were approved by Decree-Law no. 542/79 of 31 December 2010<xref ref-type="bibr" rid="B10"><sup>10</sup></xref>. With regard to technical staff, paragraphs 2 and 3 of Article 44 of Chapter XI provide that “kindergartens reporting to the Ministry of Social Affairs should include auxiliary staff to aid the technical staff” and that “kindergartens reporting to the Ministry of Education may also hire technical staff as set out in these Statutes.” Furthermore, paragraph 1 of Article 55 reads: “by joint ordinance of the Ministers of Finance and Education and the Secretary of State for Public Administration, professionals in the fields of health, psycho-pedagogy and others may be hired to provide temporary support in kindergartens.”</p>
				<p>Nurse’s role in the nursery/kindergarten</p>
				<p>According to the teachers’ accounts, they believe that nurses play a key role in nurseries/kindergartens.</p>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>I think that nurses’ role in the nursery is just as important as any other professional.</italic>” (I1)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>I think that nurses’ role in a nursery can be somewhat important (...) nurses can play a very significant role.</italic>” (I2)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>OK, in my opinion, nurses’ role in the nursery is indeed very important.</italic>” (I6)</p>
				</disp-quote>
				<p>The school health nurse, when integrated into the educational community, is a valuable, effective, and efficient asset. Together with the faculty, the nurse works to normalize the daily lives of children and adolescents, whether healthy or ill, and promote healthy lifestyles for the whole educational community.<xref ref-type="bibr" rid="B9"><sup>9</sup></xref> With a responsible scientific attitude, the nurse leads the care provided to children and adolescents, whether healthy, acutely or chronically ill, or with a debilitating illness. The nurse is capable of planning, implementing, and evaluating health programs, and developing research and teaching activities with the purpose of improving the quality of the services and contributing to advance this specialized area<xref ref-type="bibr" rid="B9"><sup>9</sup></xref>.</p>
				<p>In addition, the 2015 National School Health Program reads that “all children and young people have the right to health and education and should have the opportunity to attend a school that promotes health and well-being.” (p. 20)<xref ref-type="bibr" rid="B11"><sup>11</sup></xref>. Therefore, nurseries and kindergartens must offer conditions that enable the child to grow in a harmonious environment with the lowest possible risk of becoming ill or suffering accidents. During their training, nurses acquire knowledge to provide holistic care to human beings, which is why they are capable of providing care to children in early childhood education institutions<xref ref-type="bibr" rid="B8"><sup>8</sup></xref>. </p>
				<p>Despite considering that nurses play a useful role, I4 believes that nurses’ intervention should be occasional:</p>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>In my opinion, [the nurse] can play a useful role, as long as he integrates the health care center, the FHUs (Family Health Units) or previous organizations. His intervention is occasional and integrated into child health programs. It is useful when integrated into community health programs.”</italic> (I4).</p>
				</disp-quote>
				<p>Interventions developed by nurses in the nursery/kindergarten</p>
				<p>According to the teachers, the nurse in the nursery/kindergarten works <bold>with children</bold>, <bold>families</bold>, <bold>and other professionals who work there</bold> and in <bold>collaboration with the health structure, the school, and the family</bold>.</p>
				<p>The Associación Madrileña de Enfermería en Centros Educativos (2016)<xref ref-type="bibr" rid="B9"><sup>9</sup></xref> advocates that the skills acquired by school health nurses are not only those established in the general nurse’s competency regulation, but also in the skills profile of the nurse specialist in pediatric nursing, family and community nursing, and mental health nursing. According to this association, the school health nurse should have the necessary skills to provide comprehensive care to students, namely communication and care delivery skills, the ability to manage the health of the educational community, teaching and research skills, and interprofessional and relational skills (which include the nurse’s relationship with the school, its teachers and other professionals, students and parents, and external services)<xref ref-type="bibr" rid="B9"><sup>9</sup></xref>.</p>
				<p>Teachers’ accounts emphasize the <bold>promotion of growth and development</bold> as one of the <bold>nurses’ main interventions in the nursery/kindergarten towards children</bold>. </p>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>The nurse’s role (…) is to monitor the child’s development, (…), and his role focuses, in fact, on prevention and promotion of the child’s healthy growth. (…) in terms of promoting both their healthy development and growth.</italic>” (I1)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p> “<italic>(…) firstly, [nurses] can work with teachers to promote child development. I think that, preferably, they can develop areas associated with the promotion of development because they always receive an interesting support from teachers. Also, they can easily do a more realistic, more contextualized assessment of the development, (…). Then, in terms of the promotion of development, there are certain areas that can clearly benefit children if nurses, parents and teachers work together. And we are talking about several areas, ranging from the more biological ones, such as nutrition, to other areas linked to education, discipline, boundaries (…).</italic>” (I2)</p>
				</disp-quote>
				<p>Nurses' work in the nursery is very complex and emphasizes the importance of knowing the specific characteristics of the child's development. It involves developing caring activities, monitoring the children’s development/growth, identifying childhood basic needs, providing nursing consultations, providing continuous training/education, performing multiprofessional work, offering health education, and managing resources<xref ref-type="bibr" rid="B12"><sup>12</sup></xref>. Nurseries and kindergartens must offer conditions that enable the child to grow in a harmonious environment - at the physical, psychological, intellectual, and social levels - and work in collaboration with the families<xref ref-type="bibr" rid="B12"><sup>12</sup></xref>. The child's well-being is assessed based on data obtained from a comprehensive analysis of family and health history, as well as from the child’s physical examination and developmental assessment<xref ref-type="bibr" rid="B7"><sup>7</sup></xref>. </p>
				<p>Teachers also emphasized the <bold>Prevention and treatment of diseases</bold> in their accounts. </p>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>[The nurse] plays an important role (…) for example, (…) on disease prevention, monitoring, and even health surveillance in terms of vaccination, all of which, I think, are important factors (…).</italic>” (I1)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>(…) hence a very important role, from disease prevention, (…) to, eventually, treatment. (…) teachers often call parents to pick up their children; if there was a nurse managing the situation, this wouldn’t be necessary; therefore, it means that, even in terms of productivity, parents’ absenteeism would be lower if there was a nurse with deep knowledge in this area.”</italic> (I2)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p><italic>“(…) not just to support the child who is ill or to help diagnosing some problems.”</italic> (I5)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>It’s trying to identify the child's health issues, pay attention to how it’s done, let's say, the emotional connection between the child and the family, how care is delivered to these children, (…). For example, if a child has a high-temperature peak, but shows no other signs or symptoms, a nurse could provide care to this child, by giving the proper medication, let’s say, for example, antipyretic medication (…)</italic>.” (I6) </p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p><italic>“The nurse’s role would be to detect, let’s say, changes in the child’s behavior that might impact on his/her health later on; being close to the child on a daily basis, we can intervene whenever we think it’s necessary.”</italic> (I7)</p>
				</disp-quote>
				<p>If a child has any signs or symptoms, nurses are able to use their knowledge to identify the underlying disease and take the necessary measures to improve or alleviate the symptoms, as well as decide whether the child can or cannot stay at the school.</p>
				<p>In nurseries, the professionals’ lack of specialization and health-related scientific knowledge results in an inadequate assessment of the child's health condition, which compromises the early implementation of an action plan to minimize the situation<xref ref-type="bibr" rid="B7"><sup>7</sup></xref>. If present in the nursery and kindergarten, the nurse is capable of providing comprehensive care to children and observing the other professionals’ care practices. In this way, an action plan can be implemented to identify these factors, reduce the number of episodes of disease that are common in childhood, and improve the family’s living conditions since the child becomes ill less frequently. In addition, the nurse cooperates with other professionals to create an environment that promotes children’s development and increases the quality of education since health is directly associated with learning<xref ref-type="bibr" rid="B8"><sup>8</sup></xref>. </p>
				<p>As part of the nursery and/or kindergarten staff, nurses would have more knowledge and control regarding the child's vaccination status, as well as therapeutic administration<xref ref-type="bibr" rid="B7"><sup>7</sup></xref>. Anyone working at the institution can administer a given treatment if authorized by the parents or with a medical prescription; however, not everyone has adequate knowledge to do it. Nurses have the academic preparation that allows them to intervene in this area that requires responsibility and knowledge<xref ref-type="bibr" rid="B7"><sup>7</sup></xref>.</p>
				<p>Teachers also reported that <bold>health promotion</bold> is an important intervention.</p>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>[The nurse] plays an important role in health education, for example, at multiple levels (…), and also other sessions on health education, nutrition, (…).</italic>” (I1)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>(…), from promotion to, eventually, treatment.</italic>”(I2)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p>“(…) <italic>[The nurse] works towards promoting children’s health, and this work that can be developed in direct contact with children, particularly through education sessions</italic>.” (I6)</p>
				</disp-quote>
				<p>Caring for a child care requires understanding their uniqueness as human beings who are going through a process of growth and development. The child’s first years of life are a period of learning experiences and development of habits that can last a lifetime, such as caring for ourselves and our health. Thus, the education institution is an excellent place for the implementation of health promotion programs that may contribute not only to improve child care delivery but also promote healthy behaviors since childhood<xref ref-type="bibr" rid="B13"><sup>13</sup></xref>. In these institutions, the children’s contact with the teaching-learning process prepares them for future responsibilities. Therefore, health education will also contribute to create mindful and healthy citizens<xref ref-type="bibr" rid="B7"><sup>7</sup></xref>. Children are great information multipliers; they take what they learn at school to their own homes and transform it into lifelong knowledge. It is obvious that family members must help children in this learning process to ensure that all of the topics addressed during health education sessions are implemented effectively. </p>
				<p>Teachers also noted that <bold>the ability to intervene in case of emergency</bold> is an intervention developed by nurses when working with children.</p>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>[The nurse] plays an important role (…) at various levels including, for example, in case of an emergency, (…).</italic>” (I1)</p>
				</disp-quote>
				<p>A nursery has children of different ages and at different moments of discovery; accidents or incidents are almost inevitable. Therefore, nurses’ presence in these places is essential to deal with high-risk situations such as burns, trauma, suffocation, choking, among others<xref ref-type="bibr" rid="B7"><sup>7</sup></xref>.</p>
				<p>In addition, teachers believe that <bold>nurses’ interventions can have an impact on the family by empowering parents</bold>.</p>
				<disp-quote>
					<p> “<italic>[Nurses] can also work with the family, play a proactive role in some situations that can be signaled, acting as liaison between the child and the nursery or the child's family, this should be the purpose. We think that we’re talking about a context or a child-family bynomial; if the child isn’t ok, then the family won’t be ok too, and perhaps the other way around.</italic>” (I1)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>(…) and possibly support parents, (…). Provide support to parents, situations that may be eventually diagnosed, for example, if the child doesn’t eat well or if the child has any; parents' usual doubts about sphincter control, depending on age, stages of development, the nurse can provide guidance to parents.”</italic> (I5)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>(…)the child, but also to the family, the family is and should be a focus of attention. Early screening, lack of connection and stimulation, even when the child is not at the nursery, and this is evident in many situations. Many problems are associated with the child’s relationship with the family and they can be screened, discussed with the family in a positive, constructive way.</italic>” (I6)</p>
				</disp-quote>
				<p>Educating children in a conscious and healthy way leads to a positive present and future. Prevention guidelines include providing not only information to families about normal growth and development, but also pedagogical practices that involve both parents and children and help them to live together and acquire and maintain healthy behaviors<xref ref-type="bibr" rid="B7"><sup>7</sup></xref>.</p>
				<p>According to the teachers’ accounts, the nurse’s presence in the nursery/kindergarten can also <bold>provide parents with a sense of security</bold> about their children’s well-being while they are working<xref ref-type="bibr" rid="B12"><sup>12</sup></xref>, which is <bold>beneficial to their professional activity</bold> and reduces work absenteeism. </p>
				<disp-quote>
					<p> “<italic>(…) If a nurse is caring for the children in the nursery, there’s no need for parents to miss work and children are well taken care of.</italic>” (I2)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p><italic>“(…) clearly reducing, for example, parents’ absenteeism from their professional activities. On the other hand, I think it is also important that the nurse provides some sense of security to parents regarding the care provided to their children; parents feel more comfortable if they know that a health professional is working with their children, watching over them, taking care of them, etc. They feel safer to know that there’s someone with knowledge in that area at the nursery where their children.</italic>” (I6)</p>
				</disp-quote>
				<p>Teachers also reported that nurses develop <bold>Interventions together with other professionals working in the nursery/kindergarten.</bold></p>
				<disp-quote>
					<p> “<italic>[The nurse] can play not only a complementary role within the team that cares for the child, but also a supervisory role, for example, in aspects such as children's diet.</italic>” (I1)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>But also in providing training to staff, (…), to the professionals working there about everything from the transmission of infections to guidance on issues related to child growth and development; I think that yes, it is obviously relevant.</italic>” (I5)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>But, particularly to the people who work in direct contact with the children, right? There are nurseries that actually work well, where their employees are trained to provide appropriate care to children. But there are others where employees may need to be supervised, it’s necessary to call attention to some aspects of care and some risks that are inherent to children, and also to provide training about immediate child care. And some care can be indeed provided early on to children.</italic>” (I6)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>Motivating the child to drink an adequate amount of water is another issue that can be found in certain nurseries; water intake after physical exercise or during meals is not valued enough, (…). Some employees still cannot and do not value the child’s position during sleep (…) underestimating the position (…</italic>). <italic>Another aspect that also comes up often is hand hygiene, washing hands after delivering hygiene care, after changing diapers between children. For example, they often use the same tissue several times to blow children’s nose…</italic>” (I7)</p>
				</disp-quote>
				<p>Professionals working in a nursery are responsible for educating, welcoming, feeding, performing the hygiene, and organizing the space, among other responsibilities. The nurse’s presence in the nursery/kindergarten brings about multiple benefits, not only for children and families but also for the development of a partnership with the other professionals. Professionals can feel more secure when they know how to act or are able to ask for help to address the child’s needs and other health concerns. The nurse acts as a point of reference for professionals, as a support system for all issues regarding the child’s health<xref ref-type="bibr" rid="B7"><sup>7</sup></xref>. The nurse, as responsible for delivering health care at the nursery/kindergarten, can improve the quality of health care delivery by planning, implementing, monitoring, and evaluating the services provided<xref ref-type="bibr" rid="B8"><sup>8</sup></xref>.</p>
				<p>Finally, teachers believe that nurses in nurseries/kindergartens are also able to act as <bold>liaison between health structures, the school, and the family</bold>.</p>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>Then there is a whole set of health-related areas (…) in which nurses play a key role, because they are capable of acting as liaison between health structures and the institution and they are always someone to take into account in this joint collaboration between school and the family.</italic>” (I2)</p>
				</disp-quote>
				<p>The nurse is seen as an important partner for achieving health care objectives. The partnership between the nurse and the institution allows bringing the child and the family closer to health services, providing opportunities to promote health, healthy behaviors, and vaccination, and prevent health problems, as well as providing timely care<xref ref-type="bibr" rid="B7"><sup>7</sup></xref>.</p>
			</sec>
			<sec sec-type="conclusions">
				<title>CONCLUSION</title>
				<p>This study concluded that not all teachers share the same opinion about the nurse’s presence and role in a nursery/kindergarten. Some teachers advocate for the presence of full-time nurses, while others question the need for nurses at these institutions. Most of the teachers consider that nurses play a key role in these settings. During their professional activity in the nursery/kindergarten, nurses work with children, families, and other professionals and cooperate with health structures, the school, and the family. According to the teachers, the nurse’s presence makes parents feel more secure about their children’s well-being while they are at work, which may reduce their work absenteeism. </p>
				<p>This study aimed at contributing to improve teaching/learning practices and change the nursing paradigm based on scientific evidence. This project reflects the need for the integration of nurses in child care institutions. </p>
				<p>Nurses’ full-time presence in child care institutions is an understudied topic and is still far from being a reality in Portugal. However, studies have identified multiple benefits, such as the response to basic child health needs and the promotion of the child’s growth and development. Nurses are capable of using the knowledge that they have acquired during their training to provide comprehensive assistance to children, their families, and other professionals working at these institutions. Nurses play a key role at the nurseries and kindergartens by working with children, their families, and other professionals from the management, research, and teaching areas.</p>
			</sec>
		</body>
	</sub-article>
	<sub-article article-type="translation" id="s2" xml:lang="pt">
		<front-stub>
			<article-categories>
				<subj-group subj-group-type="heading">
					<subject>Articles</subject>
				</subj-group>
			</article-categories>
			<title-group>
				<article-title>O Enfermeiro na Creche/jardim-de-infância: Perspectiva dos professores de uma Escola Superior de Enfermagem</article-title>
			</title-group>
			<abstract>
				<title>RESUMO:</title>
				<sec>
					<title>Introdução:</title>
					<p> A crescente necessidade da actuação do enfermeiro nas instituições infantis de forma contínua é uma temática pouco estudada e que não constitui de todo uma realidade. Na Área de Enfermagem de Saúde Infantil e Pediátrica de uma Escola Superior de Enfermagem os estudantes realizam o Ensino Clínico em creches/jardins-de-infância. </p>
				</sec>
				<sec>
					<title>Objectivos:</title>
					<p> Conhecer o que valorizam os professores de enfermagem no papel do enfermeiro nas creches/jardins-de-infância. </p>
				</sec>
				<sec>
					<title>Métodos:</title>
					<p> Estudo descritivo e exploratório, que seguiu a metodologia qualitativa, após aceitação da Presidente da Escola Superior de Enfermagem e aprovação da Comissão de Ética, junto de sete professores. Recorreu-se a entrevistas semi-estruturadas, realizadas entre Dezembro de 2016 a Fevereiro de 2017, cujo tempo de realização oscilou entre 30 e 45 minutos. No tratamento da informação recorreu-se à análise de conteúdo optando-se pela análise categorial. </p>
				</sec>
				<sec>
					<title>Resultados: </title>
					<p>Alguns professores defendem a presença do enfermeiro a tempo integral na creche/jardim-de-infância. Maioritariamente consideram que o enfermeiro tem papel preponderante. Para os professores o enfermeiro intervém junto das crianças, famílias, outros técnicos e em articulação com as estruturas de saúde, escola e família. A sua presença traduz-se também em segurança para os pais sobre o bem-estar da criança e permite-lhes reduzir períodos de ausência ao trabalho. </p>
				</sec>
				<sec>
					<title>Conclusão:</title>
					<p> Nem todos os professores têm a mesma visão do enfermeiro e do seu papel numa creche. O enfermeiro na creche tem papel preponderante junto da criança, família, outros técnicos, de gestão, de investigação e também docente.</p>
				</sec>
			</abstract>
			<kwd-group xml:lang="pt">
				<title>Palavras chave:</title>
				<kwd>Enfermagem Pediátrica</kwd>
				<kwd>Papel do Enfermeiro</kwd>
				<kwd>Criança</kwd>
				<kwd>Creche</kwd>
				<kwd>Jardim-de-infância</kwd>
			</kwd-group>
		</front-stub>
		<body>
			<sec sec-type="intro">
				<title>INTRODUÇÃO</title>
				<p>Em Enfermagem considera-se o Ensino Clínico um momento privilegiado na formação dos estudantes. Permite que os estudantes de Enfermagem aprendam no seio de uma equipa e em contacto directo com um indivíduo em bom estado de saúde ou doente e/ou uma colectividade a planear, executar e avaliar os Cuidados de Enfermagem globais requeridos com base nos conhecimentos e competências adquiridas<xref ref-type="bibr" rid="B1"><sup>1</sup></xref>. Na Área de Enfermagem de Saúde Infantil e Pediátrica pode ler-se no Guia Orientador do Ensino Clínico<xref ref-type="bibr" rid="B1"><sup>1</sup></xref> que se preconiza que os estudantes desenvolvam capacidades de forma a prestarem cuidados globais à criança e sua família. Nesta área os estudantes realizam o Ensino Clínico em Instituições hospitalares e em Creches/Jardins-de-infância. </p>
				<p>As creches/jardins-de-infância são locais onde permanecem crianças com idades entre os 0 e os 6 anos. Creche constitui uma resposta social de âmbito socioeducativo que se destina a criança dos 3 meses aos 3 anos<xref ref-type="bibr" rid="B2"><sup>2</sup></xref>. Proporciona às crianças¸ durante o período diário de trabalho dos pais, as condições adequadas ao desenvolvimento harmonioso e global e coopera com as famílias em todo o seu processo educativo. Jardim de Infância é uma instituição de educação pré-escolar, frequentada pelas crianças dos 3 aos 5 anos. Presta serviços vocacionados para o desenvolvimento das crianças, proporcionando-lhes actividades educativas, podendo também oferecer actividades de apoio à família. </p>
				<p>A educação pré-escolar, entendida como primeira etapa da educação básica, visa o desenvolvimento equilibrado de todas as potencialidades das crianças, proporcionando-lhes oportunidades de autonomia e socialização, preparando-as para uma escolaridade bem-sucedida e constituindo apoio importante às famílias na sua tarefa educativa<xref ref-type="bibr" rid="B2"><sup>2</sup></xref>. Nestes locais a prestação de serviços educativos é obrigatoriamente exercida por profissionais que têm como habilitação o curso de educadores de infância<xref ref-type="bibr" rid="B2"><sup>2</sup></xref>. O tempo de actividades pedagógicas (tempo lectivo) tem de ser assegurado, em cada sala, por profissionais e o de prolongamento do horário de atendimento, por não ter uma intencionalidade pedagógica, quem o assegura deve ter uma habilitação superior à escolaridade obrigatória<xref ref-type="bibr" rid="B2"><sup>2</sup></xref>. </p>
				<p>Neste contexto, realizando os estudantes de Enfermagem o Ensino Clínico em creches/jardins-de-infância e verificando-se a carência de pesquisas desenvolvidas em Portugal sobre esta temática, desenvolveu-se um estudo descritivo e exploratório, que seguiu a metodologia qualitativa, para responder à questão: O que valorizam os professores de enfermagem no papel do enfermeiro na creche/jardim-de-infância? </p>
				<p>Com este estudo pretendemos conhecer o que valorizam os professores no papel do enfermeiro nas creches/jardins-de-infância.</p>
			</sec>
			<sec sec-type="materials|methods">
				<title>MATERIAL E MÉTODO</title>
				<p>Realizámos um estudo descritivo e exploratório, que seguiu a metodologia qualitativa, junto dos professores, Especialistas em Enfermagem de Saúde Infantil e Pediátrica (EESIP), que pertencem à Unidade Científico-Pedagógica de Enfermagem de Saúde da Criança e do Adolescente (UCP - ESCA) de uma Escola Superior de Enfermagem, após aceitação da realização do estudo pela Presidente da Escola Superior de Enfermagem onde o estudo decorreu e aprovação da Comissão de Ética da Unidade de Investigação em Ciências da Saúde: Enfermagem (Parecer Nº P 336 - 03/2016). </p>
				<p>A UCP- ESCA foi criada pelos Estatutos da Escola Superior de Enfermagem, homologados pelo Despacho Normativo n.º 50/2008 (de 9 de Setembro) e publicados no Diário da República de 24 de Setembro de 2008<xref ref-type="bibr" rid="B3"><sup>3</sup></xref>. Tem regulamento próprio aprovado pela Presidente da Escola Superior de Enfermagem a 16 de Julho de 2013. Integra catorze elementos sendo que dez pertencem ao quadro de pessoal da Escola Superior de Enfermagem e quatro são assistentes convidados. Dos assistentes convidados três incluíram a UCP - ESCA no ano lectivo 2015/2016 e um em 2016/2017. Todos os membros da UCP são EESIP, treze possuem o grau de Mestre e sete de Doutor. Um professor tem Pós Doutoramento em Enfermagem e quatro possuem Título de Especialista em Enfermagem (Decreto-Lei nº 206/2009)<xref ref-type="bibr" rid="B4"><sup>4</sup></xref>. É coordenada por um Professor e um vice-coordenador. Dos 14 elementos que a integram dez são professores da carreira do Ensino Superior Politécnico, destes, sete são professores coordenadores e os demais professores adjuntos.</p>
				<p>Para desenvolvermos o estudo, utilizámos uma amostra intencional. Os nossos critérios de inclusão assentaram em que os participantes fossem professores da Escola Superior de Enfermagem onde decorreu o estudo; pertencessem à UCP - ESCA; fossem Enfermeiros EESIP e aceitassem participar no estudo.</p>
				<p>No estudo de campo recorremos a entrevistas semi-estruturadas, realizadas entre Dezembro de 2016 a Fevereiro de 2017. Foi elaborado um guião para orientação das entrevistas, contudo as mesmas decorreram de forma flexível. Cada participante foi contactado pessoalmente, entregue o pedido de colaboração no estudo e após ter aceitado participar assinou o documento de aceitação de participação na pesquisa. A marcação do dia, hora e local da entrevista foi efectuada de acordo com a preferência de cada participante. As entrevistas foram efectuadas nos gabinetes de trabalho dos participantes ou no gabinete da investigadora, sem ocorrência de interrupções. A cada participante foi pedida autorização para a gravação magnética da entrevista. O tempo de realização de cada entrevista oscilou entre 30 e 45 minutos. No final, cada entrevista foi transcrita, destruída a gravação áudio, e ordenada em ficheiros individuais. Cada um dos ficheiros foi codificado e a cada entrevista atribuída uma numeração: E1, E2, E3…E7, sendo a codificação das mesmas apenas do conhecimento da investigadora.</p>
				<p>Aceitaram participar no estudo sete professores, quatro do sexo feminino e três do masculino, com média de idade de 56 anos. Desenvolviam a actividade profissional na escola em média há 23 anos e eram Enfermeiros EESIP em média há 22 anos. A totalidade dos professores pertence à UCP - ESCA desde a sua criação. Dos sete professores, cinco são doutores. São também cinco os professores que possuem a categoria profissional de professor coordenador. Quatro dos professores têm feito orientação de estudantes em creches.</p>
				<p>No tratamento da informação atendendo ao tema, à pergunta de partida e aos objectivos, recorremos à análise de conteúdo de Bardin<xref ref-type="bibr" rid="B5"><sup>5</sup></xref>. Todo o método de identificação das categorias e subcategorias sugerido por Bardin é hipotético-dedutivo<xref ref-type="bibr" rid="B6"><sup>6</sup></xref>. Na escolha da técnica para analisar o material recolhido optámos pela análise categorial.</p>
			</sec>
			<sec sec-type="results|discussion">
				<title>RESULTADOS E DISCUSSÃO</title>
				<p>Da leitura e análise das entrevistas realizadas junto dos sete professores emergiram os temas: Presença do enfermeiro na creche/jardim-de-infância, Papel do enfermeiro na creche/jardim-de-infância e Intervenções desenvolvidas pelo enfermeiro. </p>
				<p>Presença do enfermeiro na creche/jardim-de-infância</p>
				<p>Alguns professores defendem a presença do enfermeiro a tempo inteiro na creche/jardim-de-infância.</p>
				<disp-quote>
					<p> “<italic>Olhe (…) eu vejo bem um enfermeiro a desenvolver o seu papel, a sua profissão na creche.</italic>” (E1)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>Um enfermeiro na creche, eu penso que é um assunto a pensar, um assunto relevante a pensar por parte das instituições que tomam conta das nossas crianças.</italic>” (E2)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>Penso que seria importante haver um enfermeiro senão permanentemente, pelo menos 4 horas por dia. Penso que seria importante. (…). Isso depende do tamanho das creches, penso que era capaz de ser, de ter um trabalho, de fazer um trabalho interessante.</italic>” (E5)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>Na minha visão o enfermeiro para poder ter como foco de atenção a criança, a família e os outros profissionais que trabalham na creche tem de permanecer diariamente na creche.</italic>” (E6)</p>
				</disp-quote>
				<p>Outros há que duvidam da necessidade deste profissional numa creche/jardim-de-infância.</p>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>Eu nem estou certo se é fundamental um enfermeiro numa creche, (…). É um enfermeiro da UCC (Unidade de Cuidados na Comunidade) por exemplo, do Centro de Saúde, que digamos tem ali um espaço avançado na creche. (…) Mas a tempo inteiro numa creche, a não ser que seja um dirigente da creche, que seja de gestor de creche e simultaneamente com um papel adicional de prestador de cuidados agora, um enfermeiro a tempo inteiro numa creche, para dar os comprimidos às crianças. (…) Cada creche deve ter um enfermeiro de referência, do Centro de Saúde.</italic>” (E3)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>Pode ser e é uma ajuda útil, agora ter um enfermeiro a tempo inteiro para isso, não é tecnicamente viável, é impensável na sociedade de hoje.</italic>” (E4)</p>
				</disp-quote>
				<p>É possível perceber que a presença do enfermeiro na creche/jardim-de-infância como elemento da equipa multiprofissional não é unânime no discurso dos professores porém a inserção do profissional de enfermagem no quadro fixo de funcionários de uma creche visa aprimorar a assistência à criança nela institucionalizada<xref ref-type="bibr" rid="B7"><sup>7</sup></xref>. Integrar a educação em saúde nas creches e pré-escolas sob a supervisão do enfermeiro torna-se prioritário uma vez que o enfermeiro possui na sua formação académica uma ampla variedade de conhecimentos que poderão ser aplicados de maneira benéfica sobre as crianças. Também Motta, Silva, Marta, Araújo, Francisco e Junior (2012)<xref ref-type="bibr" rid="B8"><sup>8</sup></xref><sup>)</sup> defendem a presença do enfermeiro nestas instituições alegando que a formação desperta para o cuidado ao ser humano de forma holística, visando, principalmente, a promoção da saúde. A actuação do enfermeiro numa creche/jardim-de-infância ou em qualquer outro contexto vai além da administração de terapêutica ou de intervenções interdependentes. Em Espanha a enfermeira escolar exercendo o seu trabalho com crianças e jovens em creches, escolas, primárias e secundárias, públicas e privadas, tem mais de três décadas<xref ref-type="bibr" rid="B9"><sup>9</sup></xref>. O enfermeiro escolar, é o profissional que se encontra apto a desenvolver intervenções autónomas que incluem a promoção da saúde, a prevenção da doença e a assistência à criança saudável ou doente e a sua reabilitação dentro de uma equipa multiprofissional e em colaboração com outros enfermeiros especialistas de outras áreas<xref ref-type="bibr" rid="B9"><sup>9</sup></xref>. </p>
				<p>Em Portugal, o Estatuto dos Jardins-de-Infância do sistema público de educação pré-escolar foi aprovado pelo Decreto-Lei n.º 542/79, de 31 de Dezembro<xref ref-type="bibr" rid="B10"><sup>10</sup></xref>. Relativamente ao pessoal técnico está previsto, respectivamente, nos Nº<sup>s</sup> 2 e 3 do Art. 44.º do Capítulo XI que “<italic>Nos jardins-de-infância dependentes do Ministério dos Assuntos Sociais haverá ainda pessoal auxiliar do pessoal técnico.</italic>” e “<italic>Os jardins-de-infância dependentes do Ministério da Educação poderão ainda contratar pessoal técnico nas condições previstas no presente Estatuto.</italic>” No Nº 1 do Art. 55.º pode ler-se: “<italic>Por portaria conjunta dos Ministros das Finanças e da Educação e do Secretário de Estado da Administração Pública poderão ser contratados profissionais para apoio temporário dos jardins-de-infância em domínios de saúde, psicopedagogia e outros.</italic>”.</p>
				<p>Papel do enfermeiro na creche/jardim-de-infância</p>
				<p>No dizer dos professores o enfermeiro na creche/jardim-de-infância tem papel preponderante.</p>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>Eu penso que o papel do enfermeiro na creche, é tão importante como o papel de outro profissional.</italic>” (E1)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>Acho que o papel do enfermeiro numa creche é algo que pode ser importante (…) o papel do enfermeiro pode ser muito relevante.</italic>” (E2)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>Pronto, o papel do enfermeiro na creche é no meu ponto de vista de facto muito importante.</italic>” (E6)</p>
				</disp-quote>
				<p>A enfermeira nas escolas, integrada na comunidade educativa tem valor acrescido, eficaz e eficiente, juntamente com o corpo docente trabalha para normalizar a vida diária das crianças e adolescentes saudáveis ou com problemas de saúde, promovendo estilos de vida saudável de toda a população escolar e comunidade educativa<xref ref-type="bibr" rid="B9"><sup>9</sup></xref>. O enfermeiro é o profissional que com uma atitude científica responsável exerce a liderança no cuidado à criança e adolescente, saudável, com doença aguda ou crónica ou incapacitante, estando capacitado para planear, executar e avaliar programas de saúde, desenvolver investigação e ensino para melhorar a qualidade dos serviços e contribuir para o progresso da especialidade<xref ref-type="bibr" rid="B9"><sup>9</sup></xref>.</p>
				<p>Também no Programa Nacional de Saúde Escolar de dois mil e quinze se pode ler que “todas as crianças e jovens têm direito à saúde e à educação e devem ter a oportunidade de frequentar uma escola que promova a saúde e o bem-estar” (p.20)<xref ref-type="bibr" rid="B11"><sup>11</sup></xref>. Portanto a creche e jardins-de-infância, como instituições, têm o dever de oferecer condições para proporcionar um crescimento e desenvolvimento integral e harmonioso à criança num ambiente com o menor risco possível de adoecer e de ser vítima de acidentes. O enfermeiro durante a sua formação adquire conhecimentos para cuidar do ser humano de forma holística, pelo que se encontra apto a prestar cuidados às crianças nas instituições de educação infantil<xref ref-type="bibr" rid="B8"><sup>8</sup></xref>. </p>
				<p>E4, embora considere útil o papel do enfermeiro, vê a sua intervenção pontual quando afirma:</p>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>No meu ponto de vista pode desempenhar um papel útil, desde que integrado no centro de saúde, nas USFs (Unidade de Saúde Familiar) ou organizações anteriores, (...), é uma intervenção sempre pontual e que é integrada naquilo que são os programas da saúde infantil e dadas dentro dos programas da saúde comunitária, é útil.”</italic> (E4)</p>
				</disp-quote>
				<p>Intervenções desenvolvidas pelo enfermeiro na creche/jardim-de-infância</p>
				<p>Para os professores, o enfermeiro na creche/jardim-de-infância intervém <bold>junto das crianças</bold>, <bold>das famílias</bold>, <bold>dos outros técnicos que aí desenvolvem a sua actividade profissional</bold> e também em <bold>articulação com as estruturas de saúde, a escola e a família</bold>. </p>
				<p>A Asociación Madrileña de Enfermería en Centros Educativos (2016)<xref ref-type="bibr" rid="B9"><sup>9</sup></xref><sup>)</sup> defende que as competências desenvolvidas pela enfermeira escolar são as previstas no regulamento de competências do enfermeiro de cuidados gerais mas também as previstas no perfil de competências do enfermeiro especialista em enfermagem pediátrica, enfermagem familiar e comunitária e enfermagem de saúde Mental. Refere serem Competências da enfermeira escolar a atenção integral ao aluno onde incluiu as competências de comunicação e a assistencial, a Gestão de Saúde da Comunidade Educativa, Competências Docentes, Competências de Investigação e as Competências de Relações interprofissionais. Nestas últimas inclui as relações da enfermeira com a escola, com o pessoal docente e outros profissionais, com os alunos e pais e com os serviços externos<xref ref-type="bibr" rid="B9"><sup>9</sup></xref>.</p>
				<p>No dizer dos professores nas <bold>Intervenções desenvolvidas pelo enfermeiro na creche/jardim-de-infância Junto das crianças</bold> destacaram a <bold>Promoção do crescimento e do desenvolvimento</bold>. </p>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>O papel do enfermeiro (…) é o de acompanhar o desenvolvimento da criança, (…), e o seu papel é de facto de um papel preventivo e de promoção de um crescimento saudável na criança. (…) quer em termos de promoção do seu desenvolvimento quanto também do seu crescimento saudável.</italic>” (E1)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p> “<italic>(…) primeiro pode fazer um trabalho de parceria na área de promoção e desenvolvimento infantil, com os educadores. Penso que podem desenvolver preferencialmente as áreas ligadas à promoção do desenvolvimento, até porque tem um apoio interessante sempre das educadoras. Até porque conseguem fazer uma avaliação de desenvolvimento de forma mais realista, mais fácil, mais contextualizada, (…). Depois em termos de promoção do desenvolvimento, há um conjunto de áreas que podem ser muito bem articuladas, entre o enfermeiro, os pais e os educadores, e portanto isso reverterá claramente num forte beneficio para a criança. E falamos em variadíssimas áreas, vão desde aspectos mais bio, como seja a alimentação, a outros mais ligados à educação, à disciplina, aos limites (…).</italic>” (E2)</p>
				</disp-quote>
				<p>A actuação do enfermeiro na creche é de grande complexidade e coloca em evidência a importância do conhecimento das especificidades das características do desenvolvimento da criança desenvolvendo actividades de cuidar, vigilância do desenvolvimento/crescimento, necessidades essenciais na infância, consulta de enfermagem, formação/educação continuada, trabalho multiprofissional, educação em saúde e gestão de recursos<xref ref-type="bibr" rid="B12"><sup>12</sup></xref>. A creche e jardins-de-infância, como instituições, têm o dever de oferecer condições que proporcionem um crescimento e desenvolvimento integral e harmonioso da criança - nos aspectos físico, psicológico, intelectual e sociais - complementado com a acção da família<xref ref-type="bibr" rid="B12"><sup>12</sup></xref>. A avaliação do bem-estar total da criança resulta da avaliação dos dados obtidos num vasto histórico de saúde e familiar, bem como do exame físico e da avaliação do desenvolvimento<xref ref-type="bibr" rid="B7"><sup>7</sup></xref>. </p>
				<p>Também a <bold>Prevenção e tratamento da doença</bold> foi evidenciada no discurso dos professores. </p>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>Tem um papel importante (…) por exemplo, (…) sobre a prevenção das doenças sobre o acompanhamento, e até na vigilância de saúde em termos da vacinação, tudo isso, eu penso que sim é um factor importante (…).</italic>” (E1)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>(…) daí um papel muito importante desde a prevenção da doença, (…) até eventualmente ao tratamento. (…) muitas vezes os pais são chamados pelos educadores para os irem buscar, havendo um enfermeiro a controlar a situação isso não seria necessário, portanto significa que até em termos de produtividade os pais necessitavam de um menor absentismo, se houver um enfermeiro com conhecimentos profundos nesta área.”</italic> (E2)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p><italic>“(…) não apenas na questão do apoio à criança que esteja doente, ou para ajudar a diagnosticar alguns problemas.”</italic> (E5)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>É estar atento à identificação de problemas de saúde da criança, ter em atenção à forma como é, como é que se faz, digamos a articulação entre a criança e as famílias, em termos emocionais, em termos de cuidados que são prestados a essas crianças, (…). Por exemplo uma criança que faz um pico febril, mas que na realidade não tem outros sinais, ou sinais outros sintomas coexistentes, ou outros sinais de risco e que na realidade a enfermeira pode cuidar dessa criança, administrando medicação adequada, digamos que deve ser antipirética por exemplo, (…)</italic>”.(E6) </p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p><italic>“O papel do enfermeiro, será detectar digamos assim, algumas alterações de comportamento das crianças que depois mais tarde se poderão repercutir a nível da sua saúde, e que estando diariamente junto da criança podemos fazer de imediato a nossa intervenção sempre que achamos necessário.”</italic> (E7)</p>
				</disp-quote>
				<p>Caso a criança tenha sinais e sintomas de uma patologia o enfermeiro com o seu saber é capaz de identificar e entender a patologia associada aos sinais e sintomas que a criança apresenta e colocar em prática acções que melhorem ou aliviem a situação da criança assim como perceber se pode ou não permanecer na instituição tendo em conta o quadro clínico que apresenta.</p>
				<p>A não especialização e a falta de conhecimento científico nas questões relacionadas com a saúde por parte dos profissionais que actuam nas creches implica a não realização de uma avaliação do estado de saúde da criança, comprometendo as acções que poderiam ser implementadas precocemente para minimizar a situação<xref ref-type="bibr" rid="B7"><sup>7</sup></xref>. A presença do enfermeiro na creche e jardim-de-infância assistindo a criança de forma integral e observando práticas de cuidados exercidas por outros profissionais, permite que seja traçado um plano de actuação que identifique esses factores, diminua a ocorrência de doenças prevalentes da infância, ajuda nas condições de vida da família, que se favorece à medida que a criança adoece menos, coopera para um espaço favorável ao desenvolvimento infantil e é relevante ainda para a qualidade do ensino, dado a saúde estar directamente ligada à aprendizagem<xref ref-type="bibr" rid="B8"><sup>8</sup></xref>. </p>
				<p>O profissional de enfermagem nos quadros fixos da creche e/ou jardim-de-infância teria um conhecimento e maior controlo no que diz respeito à situação vacinal da criança assim como na administração de terapêutica<xref ref-type="bibr" rid="B7"><sup>7</sup></xref>. Qualquer pessoa que trabalhe na instituição que tenha indicação dos pais ou prescrição médica pode administrar qualquer tipo de terapêutica, no entanto, nem todos têm conhecimento suficiente sobre a mesma. O enfermeiro tem preparação académica que lhe permite actuar nesta área que exige responsabilidade e conhecimento<xref ref-type="bibr" rid="B7"><sup>7</sup></xref>.</p>
				<p>A <bold>promoção da saúde</bold> foi outra intervenção mencionada pelos professores.</p>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>Tem um papel importante de educação para a saúde por exemplo, em várias vertentes (…), em caso também de até de outras sessões que podem acontecer sobre a educação para a saúde, sobre a alimentação, (…).</italic>” (E1)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>(…), desde a promoção até eventualmente ao tratamento. (…).</italic>”(E2)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p>“(…) <italic>tem todo um trabalho no sentido de promover a saúde das crianças, trabalho esse que pode ser desenvolvido directamente com as crianças nomeadamente com algumas sessões de educação.</italic>” (E6)</p>
				</disp-quote>
				<p>Cuidar da criança envolve compreendê-la na sua singularidade, como um ser que está em contínuo processo de crescimento e desenvolvimento. Os primeiros anos de vida da criança são um período de formação e criação de hábitos que poderão durar para toda a vida, tais como o cuidar de si e da própria saúde. Sendo assim, a instituição educativa constitui um excelente lugar para a implementação de programas de promoção da saúde, que podem contribuir para a melhoria das práticas de cuidado directamente oferecido às crianças bem como estimular a adopção de hábitos saudáveis desde a infância<xref ref-type="bibr" rid="B13"><sup>13</sup></xref>. O contacto educacional iniciado nestas instituições prepara as crianças para futuras responsabilidades a serem vivenciadas posteriormente. Portanto, a educação em saúde também contribuirá para a formação de cidadãos conscientes e saudáveis<xref ref-type="bibr" rid="B7"><sup>7</sup></xref>. A criança é uma grande multiplicadora de informações, leva para casa as orientações adquiridas e transforma-as em conhecimentos para toda a vida. Obviamente que o acompanhamento por parte dos familiares é fundamental para que as questões abordadas nas sessões de educação para a saúde sejam implementadas de forma eficaz. </p>
				<p>Para os professores a <bold>Actuação perante uma urgência</bold> é outra intervenção que o enfermeiro desenvolve junto das crianças.</p>
				<p>“<italic>Tem um papel importante (…) em várias vertentes desde por exemplo em caso de uma urgência, (…).</italic>” (E1)</p>
				<p>Em uma creche encontram-se crianças de diversas faixas etárias, com diferentes focos de descoberta pelo que é quase inevitável que os acidentes ou incidentes aconteçam. Daí a importância da participação dos enfermeiros nestes locais, tendo em vista altos riscos, como queimaduras, traumas, sufocamentos, engasgo, entre outros<xref ref-type="bibr" rid="B7"><sup>7</sup></xref>.</p>
				<p>Mas também para os professores as <bold>Intervenções do enfermeiro são desenvolvidas junto da família, capacitando os pais.</bold></p>
				<disp-quote>
					<p> “<italic>Também podem actuar junto da família. Ter um papel preventivo de algumas situações se forem situações que possam ser sinalizadas, fazer também esta ponte entre a criança e a creche ou a família da criança, ter sempre como objectivo, pensamos que falamos de um contexto ou de um binómio criança-família, se a criança não estiver bem a família, também não estará, e também pensar que o contrário também pode acontecer.</italic>” (E1)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>(…) e eventualmente algum apoio e também aos pais, (…). Também para aos pais eventualmente algum apoio, situações que eventualmente são diagnosticadas, por exemplo se a criança não come bem ou se a criança tem alguma, sobre aquelas dúvidas habituais dos pais, sobre o controle dos esfíncteres, dependendo da idade, as etapas do desenvolvimento pode ter um papel orientador em relação aos pais.</italic>” (E5)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>(…) à criança, para a família, também à família, e a família também é de facto um foco, deve ser um foco de atenção. Despistar precocemente, falta de relação e estimulação, até com a criança fora da creche e isso é evidente em muitas situações. Há muitos problemas que surgem na relação da criança com a família, que podem ser despistados, que podem ser abordados, com a família duma forma positiva, de uma forma promotora</italic>.” (E6)</p>
				</disp-quote>
				<p>Educar as crianças de forma consciente e saudável garante um presente proveitoso assim como o seu futuro. As orientações preventivas consistem no fornecimento de informações às famílias sobre crescimento e desenvolvimentos normais, assim como práticas educativas que envolvam pais e filhos, auxiliando-os no convívio, na obtenção e manutenção da saúde<xref ref-type="bibr" rid="B7"><sup>7</sup></xref>. </p>
				<p>No dizer dos professores a presença do enfermeiro na creche/jardim-de-infância traduz-se também <bold>em segurança para os pais</bold> sobre o bem-estar da sua criança enquanto permanece no espaço de guarda no período em que a mãe e o pai estão a trabalhar<xref ref-type="bibr" rid="B12"><sup>12</sup></xref> e como <bold>benefício relativamente à sua actividade profissional</bold> permitindo-lhes reduzir os períodos de ausência ao trabalho. </p>
				<disp-quote>
					<p> “<italic>(…) se houver um enfermeiro a cuidar daquelas crianças em ambiente de creche não há necessidade dos pais faltarem ao serviço e as crianças ficam bem entregues.</italic>” (E2)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p><italic>“ (…) evitando obviamente que os pais por exemplo façam absentismo às actividades, ao seu trabalho às suas actividades profissionais, por outro lado eu penso que é importante também da parte do enfermeiro, fornecer ou dar alguma segurança aos pais, em relação aos cuidados de saúde que as crianças têm, os pais sente-se mais seguros se souberem que há alguém da área saúde, que está directamente a trabalhar com os seus filhos, a vigiá-los a cuidar deles etc. sentem mais segurança do que propriamente se souberem que não há ninguém com conhecimentos nessa área onde os seus filhos estão, que estão de facto integradas na creche.</italic>” (E6)</p>
				</disp-quote>
				<p>Os professores mencionaram também que os enfermeiros desenvolvem <bold>Intervenções junto dos outros técnicos que desenvolvem a sua actividade profissional na creche/jardim-de-infância</bold></p>
				<disp-quote>
					<p> “<italic>Pode ter, não só um papel complementar, na equipa que atende a criança, como também até pode ter um papel de supervisão, por exemplo, naquilo que são algumas questões ligadas à alimentação da criança e não só, e outras também.</italic>” (E1)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>Mas, também na formação do pessoal, (…) também e eventualmente também aos profissionais que lá trabalham, obviamente em relação tudo, desde propagação de infecções, desde também orientar para as questões, do crescimento e desenvolvimento infantil, penso que sim é pertinente, obviamente.</italic>” (E5)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>Mas, muito particularmente, com as pessoas que trabalham directamente para as crianças, não é? Se bem que há creches que efectivamente trabalham bem, em que as próprias funcionárias têm formação etc. para desenvolverem cuidados adequados e ajustados às crianças, há outros que na realidade se calhar as próprias funcionárias precisam de mão, precisa-se alertar para alguns cuidados e para alguns riscos que são inerentes às crianças, precisa de se fazer também formação em termos de cuidados imediatos a ter em relação à saúde das crianças, e há cuidados de saúde que podem ser de facto dirigidos desde logo a uma criança.</italic>” (E6)</p>
				</disp-quote>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>Motivar a criança para a ingestão adequada de água, é outro problema que também se nota em determinadas creches, não é valorizada a ingestão de água após o exercício físico, durante a refeição, (…). Há também, funcionários que ainda não conseguem e não valorizam a posição durante o sono na criança (…) não valorizando a posição (…</italic>). <italic>Outro aspecto que também surge com alguma frequência é a da lavagem das mãos, lavagem das mãos principalmente quando há prestação dos cuidados de higiene, mudança de fralda em que não há qualquer cuidado na lavagem das mãos de uma criança para a outra. Por exemplo em relação ao assoar a criança, assoam muitas vezes com o mesmo lenço de papel …</italic>” (E7)</p>
				</disp-quote>
				<p>Relativamente aos profissionais de uma creche destaca-se o acto de educar, acolher, alimentar, manter a higiene e a organização do local. O vínculo entre o enfermeiro e a creche/jardim-de-infância possibilita inúmeros benefícios que não seriam somente para a criança e família como também para a construção de uma parceria com os profissionais que nela desenvolvem a sua actividade. É possível oferecer uma segurança aos profissionais da instituição em relação ao saber agir e/ou poder solicitar intervenção face a possíveis necessidades da criança e a outros anseios sobre saúde. Os mesmos terão no enfermeiro um referencial, um sistema de apoio nas amplas questões relativas à saúde infantil<xref ref-type="bibr" rid="B7"><sup>7</sup></xref>. O enfermeiro como responsável pela assistência de saúde na creche/jardim-de-infância pode melhorar a qualidade do serviço prestado à saúde das crianças, através do planeamento, execução, supervisão e avaliação do serviço prestado<xref ref-type="bibr" rid="B8"><sup>8</sup></xref>.</p>
				<p>Os professores consideram que o enfermeiro na creche/jardim-de-infância tem ainda como intervenção a <bold>Articulação entre as estruturas de saúde, a escola e a família</bold>.</p>
				<disp-quote>
					<p>“<italic>Depois há todo um conjunto de áreas ligadas à saúde, (…), aí o enfermeiro tem um papel chave, porque pode fazer ele próprio uma boa ligação entre as estruturas de saúde e a instituição, e é sempre um elemento a considerar, a ter em conta nesta articulação entre a escola, no fundo a escola dos mais pequeninos e a família.</italic>” (E2)</p>
				</disp-quote>
				<p>O enfermeiro é visto como um elo para o alcance dos objectivos na assistência em saúde. A parceria entre este e a instituição possibilita estreitar o vínculo da criança e da família com os serviços de saúde, o que proporciona oportunidades para a realização da promoção de saúde, hábitos de vida saudável, vacinação, prevenção de problemas, gerando o cuidado em tempo oportuno<xref ref-type="bibr" rid="B7"><sup>7</sup></xref>.</p>
			</sec>
			<sec sec-type="conclusions">
				<title>CONCLUSÕES</title>
				<p>O estudo desenvolvido permitiu concluir que nem todos os professores têm a mesma visão do enfermeiro e do seu papel em uma creche. Alguns professores defendem a presença do enfermeiro nestas instituições a tempo integral. Outros há que duvidam da necessidade deste profissional. Maioritariamente, os professores, consideram que o enfermeiro, neste espaço, tem papel preponderante podendo intervir junto das crianças, famílias, outros técnicos que desenvolvem a sua actividade profissional na creche/jardim-de-infância e também em articulação com as estruturas de saúde, a escola e a família. No dizer dos professores a presença do enfermeiro traduz-se também em segurança para os pais sobre o bem-estar da sua criança enquanto permanece no espaço de guarda no período em que a mãe e o pai estão a trabalhar e como benefício relativamente à sua actividade profissional, permitindo-lhes reduzir os períodos de ausência ao trabalho. </p>
				<p>Pretendeu-se, com este estudo, contribuir de forma sustentada na evidência científica para a melhoraria das práticas de ensino-aprendizagem e para a mudança de paradigma de enfermagem. Este projecto reflecte a necessidade da inserção do enfermeiro nestas instituições vocacionadas para o desenvolvimento das crianças. </p>
				<p>A presença do enfermeiro nas instituições infantis de forma contínua é uma temática pouco estudada e que não constitui de todo uma realidade, todavia, os benefícios identificados são muitos, que vão desde atender as necessidades básicas de saúde da criança, promoção do crescimento e estimular o seu desenvolvimento. Através dos conhecimentos adquiridos durante o curso de enfermagem, a assistência a ser oferecida à criança, família, outros profissionais que trabalham nestas instituições onde as crianças permanecem durante o período diário de trabalho dos pais é de grande abrangência. O enfermeiro na creche tem papel preponderante junto da criança, família, outros técnicos, de gestão, de investigação e também docente.</p>
			</sec>
		</body>
	</sub-article-->
</article>